Ինքնապաշտպանութեան լուռ մանկավարժութիւնը

Բարռեսիա քոլէքթիվի աշխատանքներու ծիրին մէջ, Թալին Սուճեանն ու ես անգլերէն լեզուով կը ներկայացնենք «Ասիկա հասարակ կեանք չէ» (This is No Ordinary Life) փոտքաստը, ուր մօտէն կը քննենք մեր առօրեային ընդելուզուած բռնութիւնն ու մանրաբռնութիւնը (micro-violence)։ Յայտագրի մեր վերջին զրոյցներէն մէկուն ընթացքին նկատեցինք, որ կայ հարց մը, որուն յաճախ կը վերադառնանք՝ Ինչպէս մենք, որպէս աղջիկներ, կը սորվինք մենք զմեզ պաշտպանել։ Աշխարհի մը մէջ, ուր բռնութիւնը կրնայ որեւէ մէկ վայրկեանին ծագիլ, ո՞վ մեզ կը սորվեցնէ ապահով մնալ։ Արդեօք այս գիտութիւնը սիրո՞յ, յստակ եւ սրտապնդիչ ուղղութեա՞ն կամ վախի ու արգելումի ճամբով կը փոխանցուի։

Վաղ յուշերէս մին կապուած է մանկապարտէզի մէջ մեր երգած երգերէն մէկուն։ Այո, երգ. այն ալ՝ զուարճալի։ Նախասիրած ուսուցիչներէս օրիորդ Արաքսին ամէն առաւօտ մեզ կը դիմաւորէր դաշնամուրի ընկերակցութեամբ, իր պատրաստած գունաւոր դերձանէ գունդերով։ Երգին հետ մեզ կը հրաւիրէր միասին շարժելու, ցատկելու եւ զուարճանալու։ Երգերէն մէկը այպէս էր՝

Ո՞ւր կ՚երթաս, ո՞ւր կ՚երթաս, պզտիկ աղջիկ,

Կ՚արգիլեմ, կ՚արգիլեմ։

Մանիշակ ժողվել կ՚երթամ, 

Մ՚արգիլէք, մ՚արգիլէք։

Այսօր երգին մնացածը չեմ յիշեր. նոյնիսկ զայն հիմա գրի առնելը տարօրինակ կը թուի, բայց այն ատեն մեզի համար արտասովոր չէր։ Մեզի արտօնուած էր դասարանին մէջ երգելով վազվզել, ցատկրտել. շատ լաւ ժամանակ կ՚անցնէինք։ Տարիներ ետք, երբ երգը միտքս ինկաւ, հասկցայ, որ անիկա արգիլումի երգ էր։ Աւելի տխուրը այն էր, որ հասկցայ, թէ ինչպէ՛ս արգիլումը արմատներ նետած էր մեր փոքրիկ մարմիններուն մէջ՝ ուրախութեան ճամբով։ Մեր մանկութիւնը կասկածի տակ չդրաւ երգը։ Երբ արգիլող ուժը միահիւսուեցաւ սիրոյ եւ խաղի հետ, այն թէ անտեսանելի դարձաւ, թէ ալ հաստատեց արգելքը։

Հարկաւ, որ խանդաղատանքը մեր կեանքէն բացակայ չէր։ Մօրս եւ մեծմօրս տածած գուրգուրանքը, յատկապէս համեղ եւ սննդարար կերակուրներու, տաքուկ տունի եւ պահապան ներկայութեամբ, ձեւաւորեց ապահով զգալու առաջին փորձառութիւններս։ Սէրը յաճախ ճաշի սեղանին շուրջ կը դրսեւորուէր՝ լաւ կերակրուած ըլլալը, տաքուկ հագուստով, խնամուած ըլլալով, սպասող ունենալով։ Յետադարձ հայեացքով, զանոնք կը տեսնեմ պաշտպանուածութեան դրսեւորում։

Այնուամենայնիւ, պաշտպանուած եւ կապուած ըլլալը միշտ չէ, որ կը նոյնացուէր։ Տունը յաճախ ապահովութիւն կը ներկայացնէր, մինչ փողոցը՝ անորոշութիւն։   Սահմանափակումները կը բազմապատկուէին արտաքին աշխարհին մէջ։ Կարեւոր կը դառնային մեր ո՛ւր երթալը, ե՛րբ վերադառնալը եւ որո՛ւ հետ ժամանակ անցնելնիս արտօնուած ըլլալը։ Բայց հետաքրքրական էր, որ մեր մեծերուն հասկացողութեամբ դպրոցներն ու անոր շրջակայքը յաճախ ապահով տարածքներ կը սեպուէին։ Այսուհանդերձ, տարիներ անց, նկատեցի, թէ դպրոցներու միջանցքները միշտ չէ, որ ապահով եղած են, թէ սահմանները  յաճախ բացայայտօրէն չէին քննարկուեր եւ թէ ես շատ բան պէտք էր սորվէի մարմինիս միջոցով։ Տունէն ոչ մէկ նախզգուշացում կար, որ դպրոցին մէջ եւս կրնար անբաղձալի դէպքեր պատահիլ մեզի։ Մեր ուսուցիչներուն հանդէպ մեր յարգանքն ու վստահութիւնը անվիճելի պէտք էր ըլլար։ Սակայն տարիներու ընթացքին փորձառութեամբ սորվեցանք, որ դպրոցները, նոյնիսկ արտավարժարանային կրթական միջավայրերը, անվտանգ տարածքներ չէին ապահովեր։

Շատ մը կանանց նման, կանուխէն սորվեցայ շուրջս զննել։ Կանխատեսել հայեացք մը, կարդալ շրջապատիս տրամադրութիւնը, համակերպիլ առանց խնդիրներ յառաջացնելու, խուսափիլ ուշադրութիւն գրաւելէ, հաճեցնել շուրջիններս… Պաշտպանութիւնը յաճախ կը սորվէի մարմինիս հետ կապ մը ունենալու հաշուին։ Աւելի շատ կը կեդրոնանայի աշխարհին ինծմէ ակնկալածին վրայ, քան զգացումներուս վրայ։

Քանատացի բժիշկ եւ գրող Կապոր Մաթէ կը բացատրէ, որ մնայուն յարմարակումը, զայրոյթի զսպումը եւ ուրիշներու կարիքներուն մշտական առաջնահերթութիւն տալը, յատկապէս կանանց քով, կրնան երկարաժամկէտ բեռ ստեղծել մարմնին վրայ։ Հոս ան չի խօսիր պատճառ եւ արդիւնք տիպի ուղիղ յարաբերութեան մասին, այլ դիտարկման արժանի խաչմերուկի մասին։ Ան դիտել կու տայ, որ երբեմն մարդ արարածը չի կրնար «ոչ» ըսել, իսկ մարմինը այդ «ոչ»-ը այլ միջոցներով կ՚արտայայտէ։

Մեր սերունդին համար փոքր տարիքին «ոչ» ըսելը գրեթէ անկարելի էր։ Ծնողներու, ուսուցիչներու եւ այլ հեղինակաւոր անձերու ակնկալութիւնը յստակ էր՝ պէտք էր հլու, հնազանդ ըլլայինք ու խնդիրներ չյառաջացնէինք։ Ի վերջոյ, թէ՛ հայ էինք, թէ՛ ալ աղջիկ։ Ո՜վ գիտէ, թէ մարմնական սահմանները խախտող քանի-քանի պատմութիւններ մեր մարմիններուն մէջ կը գտնուին՝ երեխան դարձնելով անարժէք եւ ներթափանցելի։ Յաճախ բռնի միջամտութիւնները, որոնք իբրեւ թէ մեզի կարգի կը բերեն, կը համարենք միայն մարմնական սահմանները խախտող փորձառութիւններ։ Այնուամենայնիւ, ստիպողաբար կուլ տուած պատառը կամ գծագրուած ժպիտը աւելի քան բաւարար են, որ պատճառ դառնան աղջիկան՝ իր սեփական մարմինէն լռութեամբ անջատուելու։

Այս յօդուածը գրած ժամանակս անգամ մը եւս հասկցայ, որ մեր մանկութիւնը մեզի հետ ոչ միայն յիշողութեան ճամբով, այլեւ մարմինին ընդմէջէն կը խօսի։ Անանուն սահմաններ, անբացատրելի վախեր, «լաւ աղջիկ» ըլլալու ճնշում, յարմարուելու պարտաւորութիւն…Որոշ բաներ հասկնալի կը դառնան միայն յետադարձ հայեացքով։ Հոգեխոցի ֆեմինիստ տեսաբան Ճիւտիթ Հըրմեն մեզ կը յիշեցնէ, որ չխօսուած փորձառութիւնները պարզապէս չեն անյայտանար, անոնք յաճախ այլ կերպերով կը վերադառնան,— լռութեամբ, անբացատրելի անհանգստութիւններով, մարմնի կրած բեռով։ Երբ պատմութիւն մը չի կրնար բառերով արտայայտուիլ, մարմինը կը շարունակէ խօսիլ։

Հիմա, անգամ մը եւս մարմինիս այս ոսպնեակէն նայելով, չեմ կրնար ինքզինքիս չհարցնել, թէ ինչպէ՛ս կրնամ աւելի ուշադրութեամբ պաշտպանել տարիներու ընթացքին ներթափանցելի դարձած սահմանները։ Թէեւ մանկութեան լուռ մանկավարժութիւնն է մեզի կոփողը, ժամանակի ընթացքին նաեւ կը սորվինք տարբեր յարաբերութիւններ հաստատել մեր մարմինին, սահմաններուն եւ ձայնին հետ։ Ինչպէ՞ս կրնանք ստեղծել տարածքներ, ուր պաշտպանութիւնը կ՚աւանդուի ոչ միայն վախի եւ արգիլումի, այլ նաեւ վստահութեան, սահմաններու եւ յարաբերութիւններ հաստատելու ունակութեան ճամբով։ Հարցը միայն ինքնապաշտպանութիւն սորվիլը չէ, այլ նաեւ կեանքը գնահատելն է՝ առանց կորսնցնելու պաշտպանուած ըլլալու միջոցին մեր անձերուն հետ ունեցած մեր կապը ։

(Թարգմանեց Արազ Գոճայեանը)