ԳԱՆԳԱՏ Բ.

Տուփ մը գան­գատ

Այս առ­տու նա­մակա­տու­փիս մէջ գտայ բազ­մա­թիւ գան­գատներ: Զար­մա­ցած՝ մէկ մէկ կար­դա­ցի: Ըն­թերցող­ներս եկեր, գան­գա­տեր են, թէ «գան­գատ» բա­ռի նո­ւիրո­ւած նա­խորդ յօ­դուածս ողո­ղուեր է մե­ղաւո­րի, գաղ­թա­կանի, վա­ղամե­ռիկի աղա­ղակող եւ դառն գան­գատնե­րով: Մի՛ տխրիք: Հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան մէջ կան նաեւ աշու­ղի, բա­նաս­տեղծի քնա­րական գան­գատներ: Քաղցր են անոնք, սի­րային, նոյ­նիսկ ծի­ծաղա­շարժ: Այս գի­շեր, ու­րեմն, աւե­լի ու­րախ տրա­մադ­րութեամբ ամ­փո­փուինք մեր բազ­կա­թոռի մէջ, բա­ժակ մը գի­նի, -թէյ կամ սուրճ, ինչպէս որ կը նա­խընտրէք,- իր բոյ­րը ար­ձա­կէ սե­նեակի մէջ, ապա մենք յօ­դացա­ւը, գլխա­ցաւը, եւս առա­ւել հար­սի կամ ապե­րախտ որ­դիի պատ­ճա­ռած ցա­ւերը մոռ­ցած՝ ականջ տանք գրա­կան, թե­թեւ գան­գատնե­րու:

Ծօ՛, տղայ, չե՞ս մի ամչնար

Երա­նի քիչ մըն ալ մենք ու­նե­նայինք Քու­չա­կի կամ Սա­յաթ-Նո­վայի գան­գատնե­րէն: Խօսքս, յար­գե­լի ըն­թերցող, աշու­ղի սի­րային գան­գատնե­րու մա­սին է: Ճիշդ հինգհա­րիւր տա­րի առաջ, ահա քսա­նամեայ Նա­հապետն է, մեր «Քու­չակ» կո­չուած աշու­ղը, ճամ­բան ին­կեր է քա­ղաքի շու­կայ: Փո­ղոցէն վար կու գայ: Յան­կարծ, ի՜նչ բախ­տա­ւորու­թիւն, հե­ռուէն կը տես­նէ իր լու­սե­րես, արե­գակ­նա­փայլ սի­րածը: Գե­ղեցիկ պատ­կեր: Թուխ մա­զերը, սեւ աչ­քե­րը, կա­մար յօն­գե­րը սի­րուն են, փայ­լուն: Քու­չա­կը կը կան­չէ. «Արի՛ որ տես­նունք իրար ու գան­գատ անենք հետ իրար, / Արի՛ որ պագ­նեմ զա­չերդ, ու­նե­րուդ կա­րօտ չի մնամ»։ Աղ­ջի­կը աչ­քով նշան կու տայ. հա­մաձայն է, որ այդ գի­շեր սէր զրու­ցեն: Գի­շեր է: Աղ­ջի­կը մէկ ալ եկաւ: Աջ ձեռ­քը ու­նէր մոմ վա­ռած, ձախ ձեռ­քը՝ կար­միր գի­նի ապա­կի ամա­նի մէջ դրած: Ու­րախ էր, զո­ւարթ: Հա­ւանա­բար ըսաւ, «Քովդ եկած եմ հիւր: Ներ­գործեց քու սէրդ ին­ծի: Պա­ղատանքդ թող ըլ­լայ կա­տարո­ւած: Ու­տենք, խմենք, բոր­բո­քենք մեր սէ­րը վա­ռած»: Եւ եղաւ այդպէս. Կե­րան, խմե­ցին, եր­գե­ցին, խնդա­ցին: Բայց մեր Նա­հապե­տը, ան­փորձ տղայ, գի­նիին չա­փը ան­ցուց, գի­նով­ցաւ եւ քնա­ցաւ. Աղ­ջի­կը շատ տխրե­ցաւ, քիչ մըն ալ բար­կա­ցաւ: Այդ գի­շեր, սէ­րը մնաց անա­ւարտ: Իսկ մե­զի մնաց չորս տող ոտա­նաւոր՝ հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան ամե­նէն ծի­ծաղա­շարժ երկխօ­սու­թիւննե­րէն մէ­կը. «Գի­շերս ես գի­նով էի, քիչ մի քուն կար ի յիմ գլխիս. / Գլուխս դրի բար­ձին, լօք եկեր խօշ եարն ի քո­վիս. / Երեսն երե­սիս քսեց ու գան­գատ անէր իմ սրտիս՝ / Ծօ՛, դուն չ՞ես մի ամչնար, սի­րոյ տէր եւ ի քո՞ւն կու լի­նիս»։

Ծո­ցիդ նու­ռե­րուն չտի­րացայ

Սա­յաթ Նո­վան ալ ու­նէր գան­գա­տելու բա­զում պատ­ճառներ: Աշու­ղը «Ի՞նչ զար­բաբ իմ» եր­գի մէջ մա­նիշա­կի, վար­դի կա­րօտ եմ, ըսաւ, սա­զը ձեռ­քիս գի­շեր ու ցե­րեկ քեզ կը կան­չեմ, ըսաւ, չի­մացա՞ր, խե­լաքար եմ, ըսաւ, եկո՛ւր, ականջ տուր, ցաւս լսէ, ըսաւ, ապա, որո­շեցի՛, ըսաւ, այս գի­շեր մօտդ կու գամ. «Էս գի­շեր քի մօտ իմ գա­լու»: Բայց, այդ գի­շեր, Սա­յաթ Նո­վան գան­գա­տեցաւ, թէ, ցա­ւօք դեռ չէ տի­րացած իր սի­րածի ծո­ցին. «Սա­յաթ-Նո­վեն գան­գատ ու­նէ…, / Ծո­ցիտ պա­հած ջուխտ նռնե­րուն հաս­նե­լու մէ դուռ չգտայ»: Սա­յաթ-Նո­վան «ծոց-նուռ» փո­խաբե­րու­թիւնը գոր­ծա­ծեց սի­րելիի գե­ղեց­կութիւ­նը, երի­տասար­դութիւ­նը եւ կա­նացիու­թիւնը շեշ­տե­լու՝ իր հիացու­մը ար­տա­յայ­տե­լու հա­մար: Կը յի­շէ՞ք, Յով­հաննէս Շի­րազն ալ ներ­կա­յացուց նոյն գան­գա­տը. «Բայց մի գան­գատ ու­նի կեանքս` այն, որ ինձ մի վարդ չտո­ւին»:

Միջ­պե­տական գան­գատ

Սի­րային «գան­գատնե­րը» հա­ճելի են լսել, մա­նաւանդ եթէ հին են անոնք եւ կը պատ­կա­նին ու­րի­շին: Բայց, գի­տեմ, ազ­գիդ մե­րօրեայ քա­ղաքա­կան ձա­խողու­թիւննե­րը ցաւ կը պատ­ճա­ռեն քե­զի: Քու թոյլտո­ւու­թեամբդ, յար­գե­լի ըն­թերցող, կը փա­փաքիմ քա­ղաքա­կան գան­գա­տի մա­սին եր­կու խօսք աւելցնել յօ­դուա­ծիս վրայ…: Կը յի­շէ՞ք, կէս տաս­նա­մեակ մը առաջ «գան­գատ» բա­ռը հայ­կա­կան մա­մու­լի առա­ջին էջե­րու վրայ կը յայտնո­ւէր: Այդ լու­րե­րը ժա­մանա­կավ­րէպ են այ­լեւս, սա­կայն ես պա­հեր եմ բո­լորը եւ որ­պէս մեր հին գան­գատնե­րու վկա­յու­թիւն կը փա­փաքիմ քա­նի մը հա­տը վե­րահ­րա­տարա­կել. «Հա­յաս­տանն առա­ջին ան­գամ միջ­պե­տական գան­գատ է ներ­կա­յաց­րել ՄԻԵԴ», «6 ռազ­մա­գերու մա­սով Հա­յաս­տա­նը գան­գատ է ներ­կա­յաց­րել», «Հա­յաս­տա­նը Ար­դա­րադա­տու­թեան Մի­ջազ­գա­յին Դա­տարա­նին մէջ գան­գատ ներ­կա­յացու­ցած է», «Հա­յաս­տա­նի գան­գա­տը՝ Հաագա­յի դա­տարան», «Հա­յաս­տա­նը Եւ­րա­դատա­րան է ներ­կա­յաց­րել 2-րդ միջ­պե­տական գան­գա­տը»: Եթէ կը կար­ծէք, թէ այդ գան­գատնե­րը ի զուր էին, լսող չե­ղաւ՝ ականջ տո­ւէք Յով­հաննէս Շի­րազին. «Ես բո­ղոքում եմ, իրա­ւունք ու­նեմ գան­գատ գրե­լու ամ­բողջ աշ­խարհին, / Որ հա­յոց հո­ղը ետ վե­րադարձո­ւի եւ տրո­ւի պան­դուխտ, տա­ռապող հա­յին»:

Կե­սու­րը կը գան­գա­տի

Յար­գե­լի ըն­թերցող, ժա­մանա­կը եկած է, որ այ­լեւս դադ­րինք գան­գա­տելէ եւ մենք մեր կեան­քը բա­րելա­ւենք: Լա­ւագոյն մի­ջոց­նե­րէն մէ՞կը. սէր եր­գել, ան­շուշտ: Կ’առա­ջար­կեմ, որ մենք նախ լսենք Գու­սան Ծո­վեանի խրա­տը, թէ ա՛ն որ սի­րոյ տէր է, պի­տի հան­դուրժի անոր ոս­կե­թել նա­զերուն. «Ծո­վեան գան­գատ մի՛ անիր, շատ սի­րու­նը նազ կ’ու­նե­նայ, / Եարին տան­ջա­մահ անող ոս­կե­թել մազ կ’ու­նե­նայ»: Իսկ հայ­կա­կան եր­գա­րուես­տի մէջ գան­գա­տի զո­ւար­ճա­լի պատ­ճառ է հարս ու կե­սու­րի հա­կամար­տութիւ­նը.

Միշտ եր­գե­րի մէջ հար­սին են գո­վում,

Խեղճ կե­սուրնե­րին ծաղ­րում, փնո­վում։

Եր­գե­րու մէջ, ինչպէս հէ­թիաթ­նե­րու, «սկե­սու­րը» միշտ դժգոհ է հար­սէն, կը գան­գա­տի անոր պա­հուած­քէն, տնտես­վա­րու­թե­նէն կամ անհնա­զան­դութե­նէն.

Ախր ես ինչպէս գովք անեմ հար­սիս

Եկել է աման նստել է վզիս։

Աւե­լին, կե­սու­րը կը գան­գա­տի, որ հար­սը «փնթփնթա­լով» գործ կ’ընէ, տու­նը կո­կիկ չի պա­հեր եւ գաղտնօ­րէն կ’ու­տէ: Այժմ, յար­գե­լի ըն­թերցող, մենք ամ­փո­փենք «գան­գատ» բա­ռի պատ­մութիւ­նը ու­րախ կա­տակեր­գով, աւե­լի ճիշդ՝ գան­գա­տով: Աշուղ Ռու­բիկ, «Սկե­սու­րի գան­գա­տը».

Թող­նես օր­նի­բուն եր­գի ու խա­ղայ,

Գոր­ծի ձեռք չի տայ ոնց որ մի աղայ։

Էն­քան էլ թամ­բալ, էն­քան էլ փնթի,

Ոչ ճաշ կ’եփի, ոչ աման կը լո­ւայ:

Կարճ դեյ­րեն հա­նում շալ­վար է հագ­նում,

Հա­զար ու մի գոյն երե­սը ներկում։