Տուփ մը գանգատ
Այս առտու նամակատուփիս մէջ գտայ բազմաթիւ գանգատներ: Զարմացած՝ մէկ մէկ կարդացի: Ընթերցողներս եկեր, գանգատեր են, թէ «գանգատ» բառի նուիրուած նախորդ յօդուածս ողողուեր է մեղաւորի, գաղթականի, վաղամեռիկի աղաղակող եւ դառն գանգատներով: Մի՛ տխրիք: Հայկական գրականութեան մէջ կան նաեւ աշուղի, բանաստեղծի քնարական գանգատներ: Քաղցր են անոնք, սիրային, նոյնիսկ ծիծաղաշարժ: Այս գիշեր, ուրեմն, աւելի ուրախ տրամադրութեամբ ամփոփուինք մեր բազկաթոռի մէջ, բաժակ մը գինի, -թէյ կամ սուրճ, ինչպէս որ կը նախընտրէք,- իր բոյրը արձակէ սենեակի մէջ, ապա մենք յօդացաւը, գլխացաւը, եւս առաւել հարսի կամ ապերախտ որդիի պատճառած ցաւերը մոռցած՝ ականջ տանք գրական, թեթեւ գանգատներու:
Ծօ՛, տղայ, չե՞ս մի ամչնար
Երանի քիչ մըն ալ մենք ունենայինք Քուչակի կամ Սայաթ-Նովայի գանգատներէն: Խօսքս, յարգելի ընթերցող, աշուղի սիրային գանգատներու մասին է: Ճիշդ հինգհարիւր տարի առաջ, ահա քսանամեայ Նահապետն է, մեր «Քուչակ» կոչուած աշուղը, ճամբան ինկեր է քաղաքի շուկայ: Փողոցէն վար կու գայ: Յանկարծ, ի՜նչ բախտաւորութիւն, հեռուէն կը տեսնէ իր լուսերես, արեգակնափայլ սիրածը: Գեղեցիկ պատկեր: Թուխ մազերը, սեւ աչքերը, կամար յօնգերը սիրուն են, փայլուն: Քուչակը կը կանչէ. «Արի՛ որ տեսնունք իրար ու գանգատ անենք հետ իրար, / Արի՛ որ պագնեմ զաչերդ, ուներուդ կարօտ չի մնամ»։ Աղջիկը աչքով նշան կու տայ. համաձայն է, որ այդ գիշեր սէր զրուցեն: Գիշեր է: Աղջիկը մէկ ալ եկաւ: Աջ ձեռքը ունէր մոմ վառած, ձախ ձեռքը՝ կարմիր գինի ապակի ամանի մէջ դրած: Ուրախ էր, զուարթ: Հաւանաբար ըսաւ, «Քովդ եկած եմ հիւր: Ներգործեց քու սէրդ ինծի: Պաղատանքդ թող ըլլայ կատարուած: Ուտենք, խմենք, բորբոքենք մեր սէրը վառած»: Եւ եղաւ այդպէս. Կերան, խմեցին, երգեցին, խնդացին: Բայց մեր Նահապետը, անփորձ տղայ, գինիին չափը անցուց, գինովցաւ եւ քնացաւ. Աղջիկը շատ տխրեցաւ, քիչ մըն ալ բարկացաւ: Այդ գիշեր, սէրը մնաց անաւարտ: Իսկ մեզի մնաց չորս տող ոտանաւոր՝ հայկական գրականութեան ամենէն ծիծաղաշարժ երկխօսութիւններէն մէկը. «Գիշերս ես գինով էի, քիչ մի քուն կար ի յիմ գլխիս. / Գլուխս դրի բարձին, լօք եկեր խօշ եարն ի քովիս. / Երեսն երեսիս քսեց ու գանգատ անէր իմ սրտիս՝ / Ծօ՛, դուն չ՞ես մի ամչնար, սիրոյ տէր եւ ի քո՞ւն կու լինիս»։
Ծոցիդ նուռերուն չտիրացայ
Սայաթ Նովան ալ ունէր գանգատելու բազում պատճառներ: Աշուղը «Ի՞նչ զարբաբ իմ» երգի մէջ մանիշակի, վարդի կարօտ եմ, ըսաւ, սազը ձեռքիս գիշեր ու ցերեկ քեզ կը կանչեմ, ըսաւ, չիմացա՞ր, խելաքար եմ, ըսաւ, եկո՛ւր, ականջ տուր, ցաւս լսէ, ըսաւ, ապա, որոշեցի՛, ըսաւ, այս գիշեր մօտդ կու գամ. «Էս գիշեր քի մօտ իմ գալու»: Բայց, այդ գիշեր, Սայաթ Նովան գանգատեցաւ, թէ, ցաւօք դեռ չէ տիրացած իր սիրածի ծոցին. «Սայաթ-Նովեն գանգատ ունէ…, / Ծոցիտ պահած ջուխտ նռներուն հասնելու մէ դուռ չգտայ»: Սայաթ-Նովան «ծոց-նուռ» փոխաբերութիւնը գործածեց սիրելիի գեղեցկութիւնը, երիտասարդութիւնը եւ կանացիութիւնը շեշտելու՝ իր հիացումը արտայայտելու համար: Կը յիշէ՞ք, Յովհաննէս Շիրազն ալ ներկայացուց նոյն գանգատը. «Բայց մի գանգատ ունի կեանքս` այն, որ ինձ մի վարդ չտուին»:
Միջպետական գանգատ
Սիրային «գանգատները» հաճելի են լսել, մանաւանդ եթէ հին են անոնք եւ կը պատկանին ուրիշին: Բայց, գիտեմ, ազգիդ մերօրեայ քաղաքական ձախողութիւնները ցաւ կը պատճառեն քեզի: Քու թոյլտուութեամբդ, յարգելի ընթերցող, կը փափաքիմ քաղաքական գանգատի մասին երկու խօսք աւելցնել յօդուածիս վրայ…: Կը յիշէ՞ք, կէս տասնամեակ մը առաջ «գանգատ» բառը հայկական մամուլի առաջին էջերու վրայ կը յայտնուէր: Այդ լուրերը ժամանակավրէպ են այլեւս, սակայն ես պահեր եմ բոլորը եւ որպէս մեր հին գանգատներու վկայութիւն կը փափաքիմ քանի մը հատը վերահրատարակել. «Հայաստանն առաջին անգամ միջպետական գանգատ է ներկայացրել ՄԻԵԴ», «6 ռազմագերու մասով Հայաստանը գանգատ է ներկայացրել», «Հայաստանը Արդարադատութեան Միջազգային Դատարանին մէջ գանգատ ներկայացուցած է», «Հայաստանի գանգատը՝ Հաագայի դատարան», «Հայաստանը Եւրադատարան է ներկայացրել 2-րդ միջպետական գանգատը»: Եթէ կը կարծէք, թէ այդ գանգատները ի զուր էին, լսող չեղաւ՝ ականջ տուէք Յովհաննէս Շիրազին. «Ես բողոքում եմ, իրաւունք ունեմ գանգատ գրելու ամբողջ աշխարհին, / Որ հայոց հողը ետ վերադարձուի եւ տրուի պանդուխտ, տառապող հային»:
Կեսուրը կը գանգատի
Յարգելի ընթերցող, ժամանակը եկած է, որ այլեւս դադրինք գանգատելէ եւ մենք մեր կեանքը բարելաւենք: Լաւագոյն միջոցներէն մէ՞կը. սէր երգել, անշուշտ: Կ’առաջարկեմ, որ մենք նախ լսենք Գուսան Ծովեանի խրատը, թէ ա՛ն որ սիրոյ տէր է, պիտի հանդուրժի անոր ոսկեթել նազերուն. «Ծովեան գանգատ մի՛ անիր, շատ սիրունը նազ կ’ունենայ, / Եարին տանջամահ անող ոսկեթել մազ կ’ունենայ»: Իսկ հայկական երգարուեստի մէջ գանգատի զուարճալի պատճառ է հարս ու կեսուրի հակամարտութիւնը.
Միշտ երգերի մէջ հարսին են գովում,
Խեղճ կեսուրներին ծաղրում, փնովում։
Երգերու մէջ, ինչպէս հէթիաթներու, «սկեսուրը» միշտ դժգոհ է հարսէն, կը գանգատի անոր պահուածքէն, տնտեսվարութենէն կամ անհնազանդութենէն.
Ախր ես ինչպէս գովք անեմ հարսիս
Եկել է աման նստել է վզիս։
Աւելին, կեսուրը կը գանգատի, որ հարսը «փնթփնթալով» գործ կ’ընէ, տունը կոկիկ չի պահեր եւ գաղտնօրէն կ’ուտէ: Այժմ, յարգելի ընթերցող, մենք ամփոփենք «գանգատ» բառի պատմութիւնը ուրախ կատակերգով, աւելի ճիշդ՝ գանգատով: Աշուղ Ռուբիկ, «Սկեսուրի գանգատը».
Թողնես օրնիբուն երգի ու խաղայ,
Գործի ձեռք չի տայ ոնց որ մի աղայ։
Էնքան էլ թամբալ, էնքան էլ փնթի,
Ոչ ճաշ կ’եփի, ոչ աման կը լուայ:
Կարճ դեյրեն հանում շալվար է հագնում,
Հազար ու մի գոյն երեսը ներկում։




