Երեսունվեցերորդի պատմութիւնը
Կը կարծէ՞ք, թէ արժէք չունի վերջինը, կամ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի ՔԷ տառը։ Միթէ թերութի՞ւն կամ տկարութիւն է դասուիլ վերջինը։ Ո՞վ կ’ուզէ ըլլալ, այդպէս չէ՞, իր դասարանի կամ դասակարգի վերջինը։ Ամիս մը առաջ, երբ չորս տասնեակ երկիրներու ոտնագնդակի ազգային խումբերը կանանչ դաշտի վրայ մրցում ըրին աշխարհի առաջինը ըլլալու նպատակով,- կամ երբ բոլոր աշակերտներս Ա կամ A ստանալու համար քրտինք կը թափեն, ես կ’առաջարկեմ, որ այսօր, օրուան այս վերջին ժամերուն, որպէս օրուան ՔԷ հաճոյքը, ծանօթանանք Մեսրոպ Մաշտոցի ՔԷ տառի գրական պատմութեան ու զարմանանք, թէ հեռաւոր անցեալի մէջ, քերթուածի վերջին տողը իր մէջ պարունակեր է քնարական քաղցրութիւններ։ Արդ, յօդուածս կը նուիրեմ երանելի երեսունվեցերորդին։
Եզակի տառ մը
Յոգնակերտ տառ է Քէն։ Անոր շնորհիւ հայերս ունեցանք կրօնք, իրաւունք, հաւատք, խելք, երկինք եւ մեղք։ Աւելին՝ մենք ՔԷ տառին կը պարտինք մեր երկրորդ Ձեռքը, երկրորդ Ոտքը եւ երկրորդ Աչքը։ Ինչպէս չյիշել նաեւ, թէ ան Վազելը, Խօսիլը եւ Մտնելը դարձուց Վազք, Խօսք եւ Մուտք։ Բայց, ՔԷ տառի բուն հարստութիւնը անոր գրական գործածութեան մէջ է, որ ծնունդ առաւ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ այլ սուրբերու աղօթք-բանաստեղծութիւններու մէջ։
Ծանրացան մեղքերս
Մեսրոպ Մաշտոց հայոց մայրենի բառարանի վերջին էջի մէջ տեղադրեց ՔԷ տառը, աւարտեց նշանագիրերը ստեղծելու առաքելութիւնը, ապա գրեց հայոց առաջին աղօթքները։ Իր գրածները ջերմեռանդ մենախօսութիւններ էին Քրիստոսի հետ։ Մաշտոց խոստովանեցաւ իր եւ բոլոր մեղաւորներուս մեղքերը. «Քրիստոս փրկիչ մեր, / Քանզի ծանրացան ի վերայ իմ, բեռինք մեղաց, / Քանզի խորք չարեաց ընկղմեն զիս յանդունդս, / Քանզի կորնչիմ ի մեղաց անօրէնութեան իմոյ»։ 618 թուականին բանաստեղծ-երաժիշտ կաթողիկոս Կոմիտաս Աղցեցին Սբ. Հռիփսիմեանց տաճարի նաւակատիքի՝ բացման արարողութեան առիթով գրի առաւ այբբենական շարական մը՝ ԱՅԲ-էն մինչեւ ՔԷ։ Շարականի «Անձինք նուիրելաք» սկիզբը ծանօթ է բոլորիս, քանզի ան դարձեր է երգի անունը, իսկ ես կ’առաջարկեմ, որ այսօր յիշէնք նաեւ վերջին խօսքերը. «Քեզ, որ ցնծութեամբ ես, Քրիստոս Աստուած, / Քաղցրասցին վասն մեր աղաչանք սրբոյն»։ Այնուհետեւ բազմաթիւ հայրեր եւ հայրապետներ այբբենական կարգով շարեցին աղաչական բազմաթիւ այլ ընտիր խօսքեր։
Քո քաղցրութիւնը
Միջնադարուն ՔԷ տառը յարմար եկաւ աղաչական աղօթքներ բարձրացնելու։ Մեր մատեանները քացրացան քնարական խօսքերով. «Քաղցրութեամբ քո Տէ՚ր, խնայեա՚ ի մեզ», Յովհաննէս Սարկաւագ, «Քեզ պատարագ յառաջ բերի քո սուրբ թաղմանդ խնկելի / Քերթողական լաց շարեցի քեզ կափարիչ հաստատեցի», Վարդան Հայկազն, «Քեզ փա՜ռք, Աստուծոյ Բանին, պատիւ տամ քեզ յաւերժաբար», Կարապետ Բաղիշեցի։ Իր մահէն տարի մը առաջ, 1454 թուականին Առաքել Բաղիշեցին խրատեց, որ մենք բարիք գործենք, քանզի մահը կը սպասէ մեզ. «ԱՅԲԷՆ մինչեւ ի ՔԷՆ, Քրիստոս մեղայ քեզ, / Բիւրապատիկ աղտեղացայ ես… / Գ… / Դ… / Ե… / Փութա՚, ո՜վ Առաքել բարիս գործել քեզ / Քանզի գողն մահու յերակ սպասէ քեզ»։ Ներսէս Շնորհալին ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ կարգով գրեց իր քաղցրագոյն երգերը. «Աշխարհ ամենայն առ իս նայեցեալ ախտակից լերուք… / Քեզ միշտ մերձ ծանիր քան մահու եկեալ քննող դատաւոր», «Առաւօտ լուսոյ արեգակն արդար… / Քաւիչ յանցանաց քաւեա՚ զօրհնաբանս քեզ երգել զփառս»։ Իսկ Ազարիա Ջուղայեցին, 1591-ին Պոլսոյ պատրիարք, 1592 թուականին Սիսի կաթողիկոս՝ գրի առաւ օրհնաբանութիւն մը՝ այբբենական հակառակ կառքով, այդ օր ՔԷ տառը դարձաւ առաջին. «ՔԷԷՆ մինչեւ ի յԱՅԲՆ օրհնաբանութիւն, / Փառք եւ պատիւ յաւէտ երկրպագութիւն, / Ւ / Ց / Ր… / Դառն դժոխոց ազատեա, Փրկիչ, / Գաբրիէլեան փողուն արա արժանի, / Բարեխօսեա առ Տէր, սուրբ Աստուածածին, / Արժան առնել զմեզ տեսութեան դրախտին»։
Երեսունվեցերորդ գանգատը
Գանգատի՞լ կ’ուզէք։ Բազմաթիւ են պատճառները, չէ՞. Ձեր առողջութիւնը, ձեր եկամուտը, ամրան անտանելի տօթը… Հայ աշուղներն ալ ունեցեր են գանգատելու պատճառներ։ Քանի՞ հատ. ԱՅԲԷՆ մինչեւ ՔԷ՝ ճշդագոյն 36 հատ։ Այդ տաղասացներէն մէկն էր 1512-1544 թուականներուն Աղթամարի կաթողիկոս, բնութեան, սիրոյ եւ գեղեցիկին նուիրուած գողտրիկ երգերու բանաստեղծ Գրիգորիսը։ Տաղասացը, որ հռչակուած էր իր կենսուրախ երգերով, օր մը տխրեցաւ եւ գանգատեցաւ. «Այբէն մինչեւ ի Քէն քենէ գանգատիմ ես, / Բ… / Գ… / Դ… / Քանզի յԱՅԲԷՆ կու գամ՝ քեզ նման դու ես»։ Նոյն օրերուն Թադէոս Կողոնեցին ալ գրի առաւ գանգատի այբբենական քերթուած մը. «ԱՅԲԷՆ մինչեւ ի ԳԷՆ զգրեալքն ուսեալ ես, / Քանզի ԱՅԲԷՆ եկի, քեզ նման դու ես»։ Իսկ հայկական միջնադարեան տաղարանի մը մէջ ես գտայ գանգատներու ամենէն սիրունիկը։ Տղան կը գանգատէր, որ աղջիկը իրեն բարեւ չէ տուած. «Այբէն մինչեւ ի քէն գանգատ ունեմ ես, / Բարեւ յէ՞ր չես ի տար, սուտ խռովեր ես, / Գիտես որ քո վերայ չար քաշեր եմ ես, / Դու ինձ ո՞նց կու նենգես, գէմ անօրէն չես, / … / Սիրամարգի նման նախշած փետուր ես, / Վարդի նման գունով աթլազ հագեր ես… / Քարոզս ու շարականս, ուսումս դու ես»։
Քաղցր է քեզ հետ մեռնիլ
14 Սեպտեմբեր 669 թուականին, Խաչի տօնի օրը, մայրաքաղաք Պարտաւի արքունի պարտէզի մէջ դաւադրաբար սպանուեցաւ Միհրանեաններու տոհմէն Աղուանքի մեծ իշխան, Ճիւանշիրը։ Սասանեցաւ երկիրը։ Կոծեց Արցախը, Սիւնիքը Ուտիքը։ Այդ օր, հայ տաղասաց Դաւթակ Քերթողը սրտի խոր կսկիծով գրի առաւ իր յայտնի ողբը՝ Այբէն մինչեւ Քէ։ Դաւթակը նախ ըսաւ. «Աստուածային բան… / Բեկումն մեծ… / Գլորեցաւ վէմն կենդանի, / Դարձաւ ի դառնութիւն խաղաղութիւն, / Երկին հասին ի վերայ մեր անէծք», ապա, քերթուածի վերջին երկտողի մէջ փափաքեցաւ մեռնիլ իշխանի հետ. «Քաղցր էր զայս ասել եւս ես միշտ հեղել / Բայց քաղցրագոյն եւս ընդ քեզ մեռանիլ»։
Քաղցրաբոյր քերթուածներ
Միշտ չէ, որ հայկական գրականութեան մէջ ՔԷ տառը նշանակեց Քրիստոս եւ Քաւութիւն, կամ՝ Մեղք եւ Աղօթք։ Օր մը, 1500 թուականներուն, մեր սարերուն, մեր դաշտերուն եկաւ գարուն։ Ջերմացաւ աշխարհս։ Պայծառացաւ երկինքս։ Վարդն ու պլպուլը երգեցին քաղցրօրէն։ Այդ օդ հայ աշուղը նկատեց, թէ ՔԷ տառը կրնար սիրոյ ազնիւ միջնորդ ըլլալ։ Մեր տաղարանները, յարգելի ընթերցող, լի են Այբով սկսող եւ Քէ տառով աւարտող բուրումնաւէտ խօսքերով. «Աղէկ պատկեր / Բերանդ շաքար / Գոյնդ կարմիր / Դրախտ ես… / Քաջանց տունէն բերած դու ինձ խիլայ ես», խիլան ընտիր հագուստ է, Յովհաննէս Թլկուրանցի, «Այսօր գարունն եկեր, ամիսն է Մայիս, / Քեզնէ զատիլն ինձի մեռնիլ կ’երեւի / Քո հագածդ է կարմիր, վրան նարնճի / Քեաֆիր վարդ կու նմանի երեսիդ գունն / Քո տերտէդ չի տանիր գիշերն իմ քունն», Ղարիբ Մկրտիչ, «Ահա եղեալ գարուն, եղանակ բարի, / Քաղցրանուագ, վայելչագեղ թռչուն գովելի»։ Խրմպէյի Որդի Սիմէոն Կաֆացի, «Քաղցրիկ ձայնիւ երգէր նման հերշտակաց, / Քո շատ կարօտդ շունչս կու քաշի», Տաղ գարնան վարդին եւ պուլպուլին, Խաչատուր Կեչառեցի, «Քաղցր ձայնով կարկաչէր նա / Քաղցր է ծնունդ լուսոյն / Քաղցր բլբուլ ձայնդ ու անոյշ / Քո սիրտդ այլ ո՞ւր երթայ հաւան / Քաղցրիկ խմեն անոյշ գինին / Քո սէրդ իմ սրտիս զերդ հուր / Քո տեսդ՝ աչերուս իմ նուր», Կոստանդին Երզնկացի։ Իսկ, յարգելի ընթերցող, կը յիշէ՞ք Գրիգորիս Աղթամարցի կաթողիկոսը, որ ունէր բազում գանգատներ, երբ գարուն եկաւ եւ շքեղացաւ Վանայ ծովը, քաղցրացաւ անոր լեզուն, գինովցաւ բանաստեղծ հայրապետը. «Քաղցր եղանակէն պիւլպիւլն ու ղումրին / Քաղցրահամ ճաշակ, բաժակ բերկրալի… / Գինով եմ գինով, հարբեր եմ սիրով»։
Քապապ արէք
Ահա եկաւ Բարեկենդանը։ Հայը պիտի վայելէ սիրոյ սեղանը։ Աղջիկներ եկան ճաշով, տէրտէրներ եկան խաչով, աշուղներ եկան սազով, մանուկներ եկան երգով… Իսկ սեղանի մեծը բերաւ կարաս մը քաղցր գինի։ ԱՂՕԹՔ ըրին։ ՓԱՌՔ տուին։ ՀՐԱՇՔ է ըսին։ Թող անոյշ լինի։ Մարտիրոս Խարասարցի տաղասացն ալ Չմշկածագի մէջ, Եփրատի ձախ ափին, իր սարաւանդի վրայ, Խարասար գիւղի մէջ, Սուրբ Թորոս եկեղեցւոյ բակին, Մուխային եւ Թլակ կանանչազարդ ձորերը դիտելով, վայելեց նոյն սեղանը։ Այդ օր աշուղը գրեց «Բուն Բարեկենդանի Տաղը», Այբէն մինչեւ Քէ նկարագրելով այդ ուրախ օրը. «ԱՅԲՆ ասաց, Այսօր խմենք, ալելուիա / ԲԵՆՆ ասաց, Բարեկամով, օրհնեալ է Տէր, / ԳԻՄՆ ասաց, գինի բացէք, ալէլուիա / … / ՓԻՒՐՆ ասաց, Փայտ կտրեցէք, ալէլուիա / ՔԷՆ ասաց, քապապ արէք, Օրհնեաալ է Տէր»։ Այդ պահուն սեղանակիցներէն սիրավառ մէկ տղայ, աշուղ Ղազար Սեբաստացին էր անկասկած, նկատեց իր եարը։ Սիրունիկը ափսէ մը առած՝ նազով կը ճեմէր եւ խաղող կը մատուցէր։ Այդ աղջիկը, հպարտացաւ Ղազարը, ունէր ծով աչք, դեղձան մազ, պայծառ երես, մարգարիտ ակռայ, սաթ ճակատ եւ շարբաթ շրթունք։ Այդ պատկերէն այսօր մեզի մնաց Ղազար Սեբաստացիի սիրային երգը. «Քո առ իս գալուդ խիստ կարօտեալ եմ / Քո սէրդ է արեր զիս շոլոր մոլոր / Քեզ նման չկայ, ո՞ւմ նման ես դու, / Քեզ նման չկայ յազգիս հողածնի / Քու անոյշ լեզուէդ ես խեւ եմ դարձեր»։
Այս գիշեր, յարգելի ընթերցող, օրուան այս վերջին ժամերուն, երբ դուք որոշեր էք ՔԷ տառի գեղեցիկ գրականութիւնը ընթերցել՝ կը փափաքիմ 1500-ներու սիրային տաղ մը համառօտելով մէջբերել, որպէս հրաժեշտի քերթուած։ Աւա՜ղ անյայտ է հեղինակի անունը։ Սակայն, ինչ հոգ, մե՚ր պատմութիւնն է ան, կեանքի վերջին հաճոյքը, մեր սիրոյ երգը՝ Այբէն մինչեւ Քէ.
Այբէն մինչեւ ի քէն,
Գովեմ քանի յիմ լեզուէս
Բերիր դու ինձ հանց կրակ,
Գուն քո գեղեցիկ,
Դու ես յայն վարդէն,
Ես ո՞ւմ գանկտիմ,
Զերեսդ ի լուսին,
Էդ ծով-ծով աչերդ,
Փայլուն է պատկերդ,
Քաղցրիկ բառ ունիս,
Քաղցրիկ բառ ունիս,
Երբ որ դու անուշ խօսիս՝
Պլպուլ կու նմանէ,
Պլպուլ կու նմանէ
