İnsan içinde yaşadığı topluluklardan azad olma hedefiyle, yalnız kafa dengi insanlardan oluşan, küçük boyutlarda, korunaklı ütopik cemaatler oluşturmaya hep eğilimli olmuş. Bilinen girişimlerin tümü Batılılarca hayata geçirilmiş, bilinen mekânların çoğu da Güney Amerika’da.
Türlü projeler mevcut: 19. yüzyıl sonunda Paraguay'da safkan Almanlarca kurulan, Yahudilerden arındırılmış koloni “Yeni Almanya” “Nueva Germania”. Hâlen faaliyette. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra pek çok Nazi ve Nazizm’e bulaşmış işbirlikçi Arjantin, Brezilya, Paraguay ve Şili’ye kaçtı. Firarîler Nueva Germania gibi Alman kolonilerinden destek aldılar.
Diğer örnek Şili’de yine Almanlar tarafından kurulan Colonia Dignidad. Adındaki haysiyet iddiasının aksine Güney Amerika’nın faşist rejimleriyle içli dışlı, mafyavarî ilişkilere bulaşmış, çocuk istismarına teşne, hâsılı berbat bir deneyimdi.
Bu nispeten eski “özgürlük” alanları bugün çok daha iddialı olanaklarla faaliyet gösteren köy, kent, adacık ve devletçiklerle temayüz ediyor. Tuhaftır ki çoğu yine Güney Amerika’da. Muratları, devlet yetkilerini sınırlayan veya devre dışı bırakan, özel modellerle yönetilen ve oralara gönüllü veya cebren intikal etmiş insanları yeniden tasarlamayı amaçlayan bu projelerin soykütüğü zengin. Bu soykütüğünde günümüzde revaçta olan libertaryen iddialarla elele yürüyen otoriter, dışlayıcı ve kimi zaman kriminal ütopyalar var.
İki güncel örnekle ilerleyelim. İlki mâlum Epstein’in sefil sefahat adaları Küçük ve Büyük Saint James; üzerlerine çok yazıldı, çizildi, arkası gelecek. Diğeri ise Próspera!
Próspera yani “müreffeh” adlı, devlet otoritesinden olabileceği kadar bağımsız ve özerk kent, Honduras’ın Roatán Adasında. Benzer girişimler ABD’de denenmiş ancak ciddî muhalefetle karşılaştıkları için girişimciler Honduras gibi hukuken ve siyaseten daha “kolay” memleketlere yönelmiş.
Próspera’nın fikir babası ve CEO’su Venezuelalı yatırım fonu yöneticisi Erick Brimen. İddiası, Honduras’ta yoksulluğu azaltmak! Kent doğrudan doğruya, girişim sermayesi yatırımcıları tarafından finanse edilen ve dokuz üyeli Honduras Próspera Inc. tarafından yönetiliyor.
Kent, yaşama, çalışma ve yönetilme yordamlarını kökten değiştirmeyi vaat eden özel bir yerleşim bölgesi. Ada, ebedî gençliğin hayalini kuran ve devleti tümüyle ortadan kaldırarak onun yerine özel şirketleri koymak isteyen girişimci ve yatırımcıları cezbediyor ama bunu yerel halkın çıkarlarını tamamen göz ardı ederek yapıyor.
İnsan yaşamını nasıl uzatabilecekleri saplantısı insanlık kadar eski olsa da Próspera, bu amaca yönelik deneylerin ciddî ciddî yürütülebildiği dünyadaki tek yer. Bir gazeteci orada yaşam süresini yirmi yıl daha uzatacağını iddia eden ürünler geliştiren kişilerle tanışmış. Hiçbiri bilimsel olarak kanıtlanmış olmasa da deneyler hız kesmeden sürüyormuş Müreffeh Kentte.
Kent, Dünya Bankası eski başekonomisti Nobelli Paul Romer’in “charter city” modelinin bir sürümü. Fikriyat, hukukun üstünlüğü, tam ekonomik özgürlük, özel kolluk sayesinde yatırım çeken yeni kentler yaratmayı amaçlar. Próspera da bu mantığı izleyerek sadeleştirilmiş iş düzenlemeleri, son derece düşük vergiler ve uyuşmazlıkların çözümünde özel tahkim mekanizmaları sunuyor. Vergi oranları işletme gelirleri için %1, ücretler için %5, satışlar için %2,5 ve 2025 verilerine göre, kişisel gelirler için %5. Bitcoin kent içinde ödeme aracı.
Gelelim madalyonun diğer yüzlerine.
Ceza hukuku bakımından Honduras yasalarına tâbi olmakla birlikte, Próspera kendi medeni hukuk ve ticaret hukukuna sahip.
Sadece özel izinle girilebilen Próspera’nın komşu köyü Crawfish Rock’un bu varsıl ve fevkalade iddialı girişimden nemalanması beklenirken ortada somut bir şey yok. Aksine köylüler milyarder komşularının arazilerini hızla yutabileceklerinden endişeli.
Gayrimenkul satışlarının yanı sıra kent, biyoteknoloji ve kripto para alanlarında konferanslara ev sahipliği yapıyor. 2024’te düzenlenen biyoteknoloji etkinliklerinde 1,5 milyon dolar girişim sermayesi yatırımı sağlanmış, etkinliklerden birinin sloganı ise “ölümü isteğe bağlı hâle getirmek” imiş. Kent 2025’te de bir “kripto şehirler zirvesi” düzenlemiş.
Gelirin %88’i kent bütçesine, geri kalan %12 Honduras’ın kalkınması için öngörülen fona yönlendiriliyor.
Yatırımcılar arasında Balaji Srinivasan, Peter Thiel ve Marc Andreessen gibi Trumpçı teknosermayenin milyarderleri var.
Kuramcısı Romer, Próspera için “hükümetten tamamen bağımsız olunabileceği iddiasında libertaryen bir fantezi” diyor. Tarihçi Quinn Slobodian’a göreyse libertaryen ideolojiyi pratikte uygulamayı amaçlayan koca bir ekosistemin parçası.
Biz de şöyle diyelim: Mars gezegeninde kurup ilelebet yaşayacakları, sıradan insandan arınmış kolonilerin pilot projeleri bunlar…
