Ուրախութիւն միայն
Միայն շաբաթ մը առաջ էր, որ մենք վայելեցինք «միայն» բառի պատմութիւնը։ Կարծեցինք, թէ հոգեւոր անցեալ մը միայն ունէր ան, քանզի կարդացինք Աստուածաշունչ մատեանի ջերմեռանդ խօսքեր՝ «Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ», «Մի՚ երկնչիր, միայն հաւատա», ապա լսեցինք «Միայն սուրբ…» աղօթքը։ Մենք տեսանք մատենագիր այրեր, որոնք մեղքի եւ ամօթի զգացումով միայն իրենց անունը դրած էին մագաղաթի վրայ, այլ՝ ոչինչ։ Միայն» բառի պատմութիւնը այդ օր աւելի ծանրացաւ, երբ տեսանք, թէ պանդուխտ հայը տխուր երգեր հիւսեց եւ բացատրեց, թէ սիրելիներէն եւ հայրենիքէն հեռու՝ ինքը միայնակ է եւ միայն կու լայ։ Մելքոն Կիւրճեանը, անոնց սրտակից գրիչը, որպէս փոքր սփոփանք՝ որոշեց գաղթական եղբայրներու կեանքը գրել միայն։ Ապա ես մտածեցի. Արդեօ՞ք «միայն»բառը մի միայն տրտմութեան բառն է։ Անիկա կրնա՞ր ծառայած ըլլալ նաեւ ծիծաղի եւ սիրոյ։ Յայտնուեցաւ, թէ «միայն» բառը ունէ՚ր քնարական էջեր եւս։ Այսօր, ես կ’առաջարկեմ, որ մենք, գիշերային այս խաղաղ ժամերուն, երբ միայնակ ենք լուսամփոփի մը մեղմ լոյսին տակ, ընթերցենք կենսուրախ քանի մը տաղ, քանի մը տող։
Հեկեկանք միայն
«Միայն» բառը դարձաւ քնարական, երբ երկու թոքախտաւոր տղաներ բառս սիրային քերթուածներու մէջ գործածեցին։ Անոնք սէր եւ ապրիլ կ’ուզէին։ Անոնցմէ մէկը Մատթէոս Զարիֆեանն էր։ Աւա՜ղ, Պոսֆորի սիրալիր ջուրերը բուժարար չէին անոր հիւանդ թոքերուն համար, ոչ ալ Պոլսոյ գեղատեսիլ բլուրներու շունչը՝ իր վիրաւոր սիրտի համար։ Տղան լոկ ապրիլ կ’ուզէր, վայելել կոյս կեանքը. «Հրեշտակներու պէս՝ հեռուն, / Ծառեր ճերմակ, / Շուշաններ / Թաւիշներ, / Օ՜ կեանքն այս կոյս։ Կը դողայ… / Օ՜ քաղցրութիւնն այդ, հեռուն, իմ դառնութեանս դիմաց… / Ապրի՜լ միայն, ըլլալ լոկ, խոնարհութեամբ մը, Աստո՜ւած…»։ Մէկ այլ քերթուածի մէջ ողբացող Մատթէոսը խօսեցաւ ճերմակ աղջկան. «Ճերմա՚կ աղջիկ, ինծի կ՚ըսես, / Ականջս ի վար, / Որ ըլլաս փոքր իմ սիրահա՚ր… / Միայն թէ կը լսե՞ս / Ողբն անտառին… / Իմ սիրտս է ճի՚շտ անտառին պէս… »։ Իսկ Կովկասի մէջ մէկ այլ թախծոտ տղայ, Վահան Տէրեանը, իր հոգիին մէջ գտաւ հեկեկանք միայն. «Աշնան երգ։ Կրակներս անցան, / Ցուրտ ու մէգ է միայն… Դու դեռ ապրում ես երազի նման. / — Բայց չէ՞ որ միշտ էլ երազ էր միայն… Իմ սրտում միայն սառած հեկեկանք»։
Միայն Աստուած գիտէ
«Միայն» բառի մէջ շատ ուշ խառնուեցաւ ծիծաղը։ Հայ ընթերցողը մինչեւ 1941 պէտք էր սպասեր, որ Փարիզի մէջ լոյս տեսնէր գիրք մը, ու մեզի տար քիչ մը ժպիտ։ Խօսքս Նշան Պէշիկթաշլեանի մասին է։ Պատանի Նշանը, դեռ Պոլսոյ պատկառելի թաղամաս Բերայի նախակրթարաններու աշակերտած տարիներուն արդէն նուիրուած էր հայոց գիրին ու գրականութեան։ Իսկ, հայոց պատմութեան աղիտալի օրերուն, ան չէր կրնար գրող մը մնալ միայն։ 1922 թուականին երբ Զմիւռիայէն տեղափոխուեցաւ Յունաստան, նախ Կորֆու կղզիի վրայ դարձաւ որբախնամ ազգասէր, ապա Փարիզի մէջ՝ հայոց հոգեմտաւոր ժառանգութեան պահպանիչը։ Այդ օրերուն ան գրի առաւ «Հայ աղբրտիք» գիրքը եւ մեզի բացատրեց մեր հայրենակիցներու թերութիւնները։ Ահա՚, կեսարացին. «Կախարդ մըն է ան, որ գիտէ ամէն բան ոսկիի վերածելու գաղտնիքը։ Մէկ բան միայն չէ կրցած ոսկիի վերածել՝ հայերէն լեզուն»։ Վանեցին. «Քիթը մեծ է։ Աստուած միայն գիտէ, թէ այդ քիթը ո՚ւր կը սկսի եւ ո՚ւր կը վերջանայ»։ Իսկ ծաղրելով Զմիւռնիոյ հայու լեզուն՝ ան գրեց. «Որովհետեւ ինք ստեղծագործական տաղանդով չէր ծնած, այլ միայն թարգմանիչի տենդով, իրար խառնեց հայերէնը, յունարէնը, ֆրանսերէնը եւ թուրքերէնը՝ մէջտեղ բերելով զմիւռներէնը»։
Միայն կանանց համար
«Միայն» բառը յաճախ լոյս տեսաւ հայկական գիրքի վրայ. անդրանիկը՝ 1886 թուականին։ Ես միջազգային պտոյտ մը կատարեցի հայկական գրատպութեան պատմութեան մէջ եւ միայն ձեզի համար, յարգելի ընթերցող, համադրեցի քանի մը խորագիր՝ սկսելով անդրանիկ այդ հատորէն. «Հա՞րկ է որ մկրտութիւնն ըլլայ ընկղմամբ միայն», Պոլիս, 1886։ Ապա աշխարհի բոլոր կողմերը լոյս տեսան այլ գրաւիչ անուններ. «Միայն կինը- Բանաստեղծութիւններ», Թիֆլիս, 1919, «Հ.Յ. Դաշնակացութեան ծրագրի վերաքննութիւն- Դաշնակցական ընկերներու համար միայն», Լոս Անճըլըս, 1930, «Մի բարիք կայ՝ միայն գիտութիւնը եւ մի չարիք՝ տգիտութիւնը…», Մարսէյլ, 1930, «Միայն մէկ ժամ», «Միայն երգն է յաւերժական», «Միայն Յիսուս», «Բաց միայն իմ դիմաց ճամբաներն Արմենիոյ», Պէյրութ, «Տալ միայն», «Չորս տող միայն», Իսթանպուլ։ Իսկ Երեւանի մէջ մայթի մը վրայ գիրքեր շարած գրավաճառը ձեր ներկայութիւնը նկատելով եթէ հարցնէ՝ «Ինչո՞վ կարող եմ օգնել», դուք, այդպէս չէ՞, կը պատասխանէք՝ «Միայն կը նայիմ»։ Այն ժամանակ մարդը, մի՚ զարմանաք, մայրաքաղաքի մէջ լոյս տեսած տասնեակ հատորներ հպարտութեամբ ցոյց կու տայ ձեզի եւ կը բացատրէ, թէ բոլորն ալ ընտիր գիրքեր են. «Գրպանի օրացոյց. Միայն կանանց համար», «Միայն տղամարդկանց համար- Վէպ», «Քաղուածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ Ընդհ. ժողովի որոշումներից ։ Միայն մարմիններին համար», «Նիւթեր…- միայն կուսակցական անդամների համար», «Միայն քեզ համար- բանաստեղծութիւններ», «Ոչ միայն հացիւ», «Միայն արեւդ տեսնեմ- բանաստեղծութիւններ», «Ոչ միայն ֆուտբոլի մասին- Պատմութիւններ անուանի ֆուտբոլիստների կեանքից», «Իսկ հերոսները միայն ծնւում են», «Երեւան-Փարիզը միայն չվերթ չէ», «Միայն թէ լոյսը չմարի- վէպ», «Միայն թէ լաց չլինէք- պատմուածքներ», «Միայն թէ դու ապրես», «Ղարաբաղը միայն ԼՂԻՄ-ը չէ» Բաց նամակ ՌԴ նախագահ պր. Վ.Վ. Պուտինին, հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, Երեւան, Ամարաս, 2014։
Միայն երգեր շատ սիրեցի
Օրեր եղան, հայրենանուէր, հայրենասէր եւ իմաստասէր այրեր իրենց կեանքը եւ միտքը նուիրեցին վերին գաղափարներուն։ Երբ նկատեցի, թէ յայտնի հայեր թեւաւոր խօսքերու հարուստ ժառանգութիւն մը ունին՝ որոշեցի ընտրանի մը կազմել եւ ձեզի մատուցել։ Անոնցմէ երկու հատը նուիրուած էր հայոց մայրենիին. «Մեր լեզուն միայն մեզ չի պատկանում, այլ աշխարհին, նա միայն մեր սրբութիւնը չէ, այլ մասունքը հանուր մարդկութեան», Պարոյր Սեւակ, «Ժողովուրդն է միայն, որ կը դարբնէ լեզուն կեանքի ամէնօրեայ սալին վրայ», Գրիգոր Զոհրապ։ Երկու հատը նուիրուած էր հայրենասիրութեան եւ անձնազոհութեան. «Ոմանք արեւը միայն խաւարման ժամանակ են նկատում…։ Ապստամբ ժողովրդին միայն Աստուած կարող է յաղթել», Գարեգին Նժդեհ։ Նժդեհը ակնարկեց նաեւ Զմիւռնիոյ հայութեան կուտակած հարստութեան. «Միայն զմիւռնիացի հայոց հարստութեամբ կարելի պիտի լինէր մի մեծ ՀԱՅԱՍՏԱՆ գնել»։ Անդրանիկ Փաշան մեզի բացատրեց իր պայքարի միակ նպատակը. «Ես մշտապէս ձգտել եմ միայն մի բանի եւ պայքարել եմ միայն մի բանի՝ իմ հարազատ ժողովրդի ազատութեան եւ բարեկեցութեան համար»։ Երկու խօսք ալ կեանքի նպատակի մասին. «Քո գործը միայն քո անունը կը պահէ», Խաչատուր Աբովեան, «Երբ սիրում ես քո ընկերին, աւելի մեծ ես, քան եթէ սիրես միայն քեզ՝ միայն քո ես-ը։ Երբ սիրում ես մի ամբողջ ժողովուրդ, աւելի մեծ ես, քան եթէ սիրես միայն ընկերիդ», Աւետիք Իսահակեան։ Իսկ Դուրեանի խօսքերու մէջ մենք լսեցինք թոքախտաւորի մը դիւրաբեկ ներաշխարհը. «Ես, որ աշխարհի մէջ միայն երգեր շատ սիրեցի, կ’ուզեմ, որ իմ վերջին շունչս ալ երգ մ’ըլլայ»։ Ապա, տղան ինքն իրեն համար յօրինեց հրաժեշտի խօսք մը՝ յուզիչ դամբանական մը. «Ա՜հ, եղբայր իմ, ահա երիտասարդ մը, որ եկած է աշխարհ միայն իր մահն ու թշուառութիւնը տեսնելու եւ զգալու համար»։
Միայն այդ չի վաճառւում
«Միայն» բառի երաժշտական պատմութիւնը շատ հին է։ Ան ունի հոգեւոր սկիզբ։ Հայը առաջին անգամ իր պատարագի մէջ երգեց «միայն» բառը, երբ «Բուն պատարագի» մէջ ոտքի ելաւ Հաւատամքը եղանակաւորեալ արտասանելու նպատակով. «…Հաւատամք եւ ի մի միայն, ընդհանրական եւ առաքելական սուրբ եկեղեցի»։ Ապա, նոյն պատարագի մէջ հայը յուզիչ երգ երգեց. «Միայն Սուրբ, / Միայն Տէր, / Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր. Ամէն»։ Իսկ մեր օրերուն «միայն» բառը դարձաւ սիրային երգերու սիրելի բառը. Մէկը Աւետիք Իսահակեանի՝ 1893 թուականին Լայփցիկի մէջ գրի առած «Գիշերն եկաւ» քերթուածն է, որ Ալ. Հէքիմեանի քնքոյշ եղանակով կը շարունկէ մեր ականջները շոյել. «Գիշերն եկաւ, զով-հովն ընկաւ… / Սիրտս խնդաց, կուրծքս թնդաց / Եւ լարերը խզուեցին… / -Միայն սիրոյ լարը մնաց / Սրտիս անհուն խորքերում»։ Ճարտարապետ, երաժիշտ, երգահան, բանաստեղծ, երգիչ, նկարիչ, 1968-1979 տարիներուն «Առաքեալներ» ռոք խումբի հիմնադիր, իսկ 2018-2020 թուականներուն Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ Արթուր Մեսչեանը սարսափով տեսաւ, թէ աշխարհի վրայ ամէն ինչ վաճառքի դրուած է, բայց մէկ բան միայն ծախու չէ։ Մէսչեանը երգ մը գրեց իր դժգոհութիւնը (եւ յոյսը) յայտնելու համար. «Միայն նա չի վաճառւում, / Որ ոչ ծնւում է, ոչ շնչում, / Որ ոչ լռում է, ոչ ճառում, / Միայն նա չի վաճառւում։ / Մնացածը վաճառւում է… / Եւ միայն խաչիդ գամերը, / Այս կեանքի տառապանքները / Միայն այդ չի վաճառւում։ / Եւ սրտին սեղմուած պատկերը, / Կորուստի թախծոտ աչքերը, / Միայն այն չի վաճառւում։ / Մնացածը վաճառւում է, / Մնացածը վաճառւում են, / Եւ բոլորն են վաճառւում»։
Ես սիրում եմ միայն քեզ
Ահա ուշ գիշեր է։ Վայելեցինք «միայն» բառի դառն եւ ծիծաղելի, իմաստուն եւ խրատական երգը։ Քանի որ, յարգելի ընթերցող, կեանքի ուրախութիւնն է մեր միակ նպատակը, ես կ’առաջարկեմ, որ սիրային երգով մը հրաժեշտ տանք իրարու. «Միայն քեզ», Սիրուշօ. Մինչեւ յաջորդ հանդիպում՝ ձեր կեանքի մէջ ունենաք սէր միայն, ուրախութիւն միայն եւ բարեկամի հետ բարձրացած բաժակ մը քաղցր, կարմիր գինի միայն.
Առաջին սէրը ինձ թւում է
Միշտ կ’ապրի
Այրելով տողերը
Կ’արտասուի
Արցունքներ թողնելով
Ես սիրում եմ միայն քեզ,
Այրուող իմ սիրտը տես,
Քեզ մօտ գալիս եմ,
Որ ասեմ ես քոնն եմ.
Ես սիրում եմ քեզ,
Միայն քեզ։
