ՌԵՀԱՆ (Բ)

Ռեհանի անոյշ բոյ­րը մեր գրա­կան քիմ­քը օծեց շա­բաթ մը առաջ, երբ երի­տասարդ հա­յու­հի մը, հա­սակով տաս­նութը, սի­րուն պատ­կեր, շա­քար շրթունք, մեղր լե­զու՝ իր մա­զերը ռե­հանով լո­ւաց, ապա իր սի­րածի հետ դուրս ելաւ քա­ղաքա­յին պար­տէ­զի մէջ սի­րաշունչ օր մը անցնե­լու հա­մար։ Անոնք լճա­կի ափին, ծա­ռի մը շու­քին նստած իրա­րու շշնջա­ցին եր­գեր եւ քեր­թո­ւած­ներ, որոնց մէջ ռե­հանն էր սի­րոյ միջ­նորդը, «Քու եր­կու ծո­ցին արան, բու­սեր է փնջիկ մը ռա­հան», «Փնջիկ մը ռա­հան էի, / Իմ եարուս դու­ռը բռնե­ցի», «Քու հուտն ռե­հան իս շի­նի», «Մա­զիրըտ ռե­հան», «Տունկեր ռե­հան ծաթ­րի­նի / Գի­նովու­թիւնն հա­շիշէ»… Իրիկ­նա­մու­տին, ար­դեօք քաղցր զրո՞յցն էր պատ­ճա­ռը, թէ ումպ մը կար­միր գի­նին, չենք գի­տեր, աղ­ջի­կը մրա­փեց տղու ծունկե­րու վրայ։ Անոնք մնան երա­զի մէջ, իսկ մենք, քիչ մը ան­դին, գրա­կան ժո­ղոուա­ծու մը մեր ձեռ­քը շա­րու­նա­կենք ռե­հանի գրա­կան թեր­թե­րը վա­յելել։

Հե­թանոս ռե­հանը

Դուք, յար­գե­լի ըն­թերցող, կը յի­շէ՞ք այն օրե­րը, երբ ազգս զրա­դաշտ էր եւ մեր լեռ­նաշխար­հի վրայ դեռ կեն­դա­նի էին Որ­միզդ բա­րի աս­տուծոյ եօթը հրեշ­տակնե­րը՝ անոր մեր­ձա­ւոր պաշ­տօ­նեանե­րը։ Ռե­հան ծա­ղիկն ալ այդ հե­թանոս հա­ւատ­քի մէջ ու­նէր իր պաշ­տօ­նը։ Ըստ Ղե­ւոնդ Ալի­շանի «Հին հա­ւատք կամ հե­թանո­սական կրօնք հա­յոց» ու­սումնա­սիրու­թեան, հրեշ­տակնե­րէն եր­րորդիւ՝ Շահ­րի­վարին նո­ւիրո­ւած էր տա­րուայ տաս­նե­րորդ ամի­սը, իսկ անոր սրբա­զան ծա­ղիկն էր ռե­հանը, այլ անու­նով ար­քա­յիկը, պար­սիկնե­րու շա­հասպրա­մը։ Ռե­հանը հին հա­ւատ­քի մէջ կը խորհրդան­շէր երկնա­յինի հե­ղինա­կու­թիւնը, աս­տուածա­յին բուրմունքը, մարմնա­կան բու­ժումը եւ երկնա­յինի գե­րիշ­խա­նու­թիւնը։ Իսկ մէկ այլ օր Հայր Ալի­շանը հա­յոց քրիս­տո­նէական հա­ւատ­քի նո­ւիրո­ւած քեր­թո­ւած մը գրի առաւ։ «Ըն­ծա­յեաց Աս­տո­ւածա­ծին» կո­չուած այդ եր­կի մէջ վար­դա­պետը նկա­րագ­րեց Վաս­պուրա­կանի մէջ Աս­տուածած­նայ գե­ղեցիկ եւ չքնաղ տօ­նակա­տարու­թիւնը. ահա կու գան բիւր ուխտա­ւոր­ներ։ Բո­լորը զո­ւար­թա­դէմ են։ Բո­լորը հա­գած են նոր հա­գուստներ։ Իւ­րա­քան­չիւրը իր հետ ու­նի նո­ւէր­ներ։ Իւ­րա­քան­չիւրը ու­նի միրգ, կաթ եւ փունջ մը ռե­հան. «Եւ իւ­րա­քան­չիւր զիւր նո­ւէր… / Որ միրգ եւ որ կաթն անու­շիկ, / Որ վարդ, կամ ռե­հան ու այլ ծա­ղիկ»։

Ձեռ­քերդ դա­լար տի­կին Ըռե­հէն

Գե­ղեցիկ է տես­նել, թէ ար­դիական գի­տու­թիւնն ալ հա­մաձայն է մեր հե­թանոս հա­յոց հա­մոզումնե­րու հետ, քան­զի ռե­հանը ո՚չ թէ միայն խիստ բու­րումնա­ւէտ խո­տաբոյս է եւ լայ­նօ­րէն կ’օգ­տա­գոր­ծո­ւի խո­հարա­րու­թեան մէջ, ան ու­նի նաեւ հզօր հա­կաբոր­բո­քային յատ­կութիւն, հա­կանե­խիչ է, կը պա­րու­նա­կէ A, C եւ K վի­տամին­ներ, ինչպէս նաեւ եր­կաթ եւ եթե­րային իւ­ղեր։ Իսկ եթէ դուք կը փա­փաքիք ռե­հանը հայ­կա­կան սե­ղանի վրայ տես­նել, երա­նի ես կա­րենա­յի ձե­զի առա­ջար­կել Եւ­դոկիա եր­թալ, հայ­րե­նակի­ցի մը տան դու­ռը զար­նել, ող­ջունել տնե­ցինե­րուն, ապա բա­ցատ­րել, թէ աս­տուծոյ հիւրն էք՝ օտար ճա­նապար­հորդ մը խոն­ջած եւ խնդրել տան­տի­կինէն, որ ձե­զի հա­մար պաթ եփէ։ Պա­թը ռե­հանով պատ­րաստո­ւած ճաշ է։ Երբ թա­սը սե­ղան գայ, մէ­ջը թաթ­խե­ցէք հա­ցի պա­տառ­ներ, ապա տո­լիի ար­թա­տերեւ­նե­րուն փաթ­թե­լով ճա­շակե­ցէք։ Անոյշ ըլ­լայ։ Իսկ եթէ դուք, յար­գե­լի ըն­թերցող, լսէք, թէ այդ տա­ղան­դա­ւոր տան­տիկնոջ անունն է Ըռե­հէն, մի զար­մա­նաք, քան­զի Եւ­դո­կիոյ բար­բա­ռին մէջ ռ ով սկսող բա­ռերը առանց սկզբնա­հունչ ձայ­նա­ւորի չեն սկսիր, ուստի ռե­հանը կը դառ­նայ «Ըռե­հէն»։

Սե­ղանս զար­դա­րեցի ռե­հանով

Յու­լիս ամիսն էր։ Թո­ւականն 1583։ Ազա­րիա Շահ­կերտցի վար­դա­պետը, որ հմուտ քե­րական եւ աս­տո­ւածա­բան էր, ներշնչո­ւած իր ծննդա­վայ­րի զո­ւարթ բնու­թե­նէն, գրի առաւ գի­նիի եւ ու­րա­խու­թեան նո­ւիրո­ւած տաղ մը։ Այդ օր դաշ­տի մէջ նստե­ցու­ցին սե­ղանը։ Եկան հայ­րա­պետ­ներ։ Եկան րա­բու­նա­պետ­ներ։ Աս­տուծոյ տո­ւին օրհնու­թիւն։ Օր­հե­ցին սե­ղանը։ Օրհնե­ցին գի­նին։ Տա­սը տա­կառ գի­նին անոյշ էր՝ փառք տո­ւին։ Եր­գե­ցին մե­ղեդի­ներ, եր­գե­ցին շա­րական­ներ։ Ապա եկան իշ­խաններ։ Ապա եկան պա­րոն­ներ։ Անու­շա­համ էր գի­նին։ Բարձրա­ճաշակ էր գի­նին։ Անոնք եր­գե­ցին քաղցրիկ տա­ղեր։ Բա­ժակ­նե­րը ոս­կի էին, թա­սերը ար­ծաթ։ Ազա­րիա վար­դա­պետը հիացաւ սե­ղանին եւ ըսաւ. «Քաղցր եր­գէք եւ ասա­ցէք… / Քաղցրաս­ցի ձեզ Տէր, գթաս­ցի մեզ Տէր»։ Իսկ սե­ղանը ին­չո՞վ էր զար­դա­րուած։ Շահ­կերտի բու­րումնա­ւէտ դաշ­տե­րու ըն­տիր ծա­ղիկ­նե­րով։ Ազա­րիս վար­դա­պետը դար­ձեալ ըսաւ. «Մա­նու­շակ, փթթեալ ծա­ղիկ, ռէ­հան եւ վարդ, / Անու­շա­համ է, քաղցրա­ճաշակ է»։

Ռե­հանը արթնցաւ

Քա­ղաքա­յին ճե­մապար­տէ­զի մէջ վա­յելուջ զոյ­գեր կը ճե­մեն։ Մայ­րա­մու­տի շո­ղերը աւա­զանի վրայ կը փալփլին։ Սի­րավառ տղան աղջկան ռե­հանա­բոյր վար­սե­րը շո­յելէն դեռ չէ յոգ­նած։ Իրիկ­նա­ժամի սիւ­քը պատ­ճառ կ’ըլ­լայ, որ գե­ղեց­կուհին արթննայ իր անոյշ քու­նէն։ Ժպտա­դէմ է։ Նոյն սիւ­քը պատ­ճառ կ’ել­լայ, որ անոնց մա­զերը իրա­րու խառ­նո­ւին։ Տղան անոր աչ­քե­րուն նա­յելով կ’ար­տա­սանէ ըն­տիր տո­ղիկ մը. «Փնճիկ մ’ըռե­հան ես դու, / Զքեզ ամեն նա­զով սնու­ցած, / Եկիր, ի դի­մացս ելար, / Կա՚մ սի­րէ, կա՚մ թող զիս ի բաց»։ Աղ­ջի­կը կ’ամ­բողջաց­նէ խօս­քը. «Սրտիկս այլ զքեզ ու­զեց, / Այլ ին­ձի խօշ եար չէ պի­տած»։ Անոնք ներշնչո­ւած կը զու­գերգեն մէկ հին մե­ղեդի. «Սիմ սրմա­լի ալ փու­շի, / Աղ­ջիկ սիրտս կը մա­շի. / Մէկ տե­սիդի չեմ իտայ / Հա­րիր հա­զար ղու­րուշի։ / Աղ­ջի՚կ, մա­զիդ հիւ­սէիր, / Թունչիդ ռէ­հան քսէիր»։ Իսկ երբ հարսնիք ըլ­լար, մէ­կը թա­գաւոր դառ­նար միւ­սը թա­գու­հի, անոնք եր­գէին մէկ այլ գեղ­ջուկ երգ. «Թագ­ւոր‚ ի՞նչ բե­րեմ քեզ նման, / Քո կա­նանչ արեւ քեզ նման։ / Անուշ ռէ­հան‚ որ կը հո­տէր, / Անուշ հո­տէր քո թա­գու­հին»։ Գե­ղեցիկ է վեր­յի­շել, թէ Եւ­դո­կիոյ սա­րերու մէջ, Շահ­կերտի դաշ­տե­րու վրայ քա­նի քա­նի սի­րավառ զոյ­գեր այս եր­գե­րով իրա­րու սէր խոս­տո­վաներ են։ Իսկ Պոլ­սոյ մէջ վի­պապաշտ բա­նաս­տեղծ Յով­հաննէս Սէ­թեան Պոս­ֆո­րի ջու­րե­րը դի­տելով՝ ազ­նիւ խօս­քեր հիւ­սեց. «Կ’ու­զեմ ըլ­լալ այն շղարշն որ կը ծած­կէ ռե­հան մա­զերդ»։

Ցա­նեցի ռե­հան

Յար­գե­լի ըն­թերցող, թո­ղունք որ սի­րավառ զոյ­գը աւար­տէ իր բա­ժակի վեր­ջին պու­տը, իսկ մենք եր­գով մը հրա­ժեշտ տանք ռե­հան բա­ռի գրա­կան թեր­թե­րուն. Իսկ եթէ օր մը որ­պէս Աս­տուծոյ հիւր եւ օտար ճա­նապար­հորդ հաս­նիք Երե­ւան՝ նկա­տի առէք Կաս­կա­դի հա­րեւան Իսա­հակեան պո­ղոտա­յի վրայ գոր­ծող Ռե­հան ճա­շարա­նը, յու­սա­լով, թէ Լիբա­նանեան եւ մի­ջին արե­ւելեան խո­հանո­ցի վար­պետնե­րը ձե­զի հա­մար եփեն թաս մը պաթ։

Բոս­տա­նում ցա­նիլ իմ

անուշ հո­տով ռե­հան

Խո­րոտ է քու ծո­ցի

էն եր­կու շա­մամ։

Գա­րու­նը բա­ցուել է

կա­նաչ ու սի­րուն

Շա­մամդ ծաղ­կել է

քու անոյշ ծո­ցին։