Şapın coğrafyası ve hayvan pazarları
Türkiye'de büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar haftanın belli günlerinde kurulan canlı hayvan pazarlarında alınıp satılır. Bu sonbahar Anadolu'nun pek çok ilinde bu pazarlar kapalıydı. Nevşehir 22 Eylül'de, Isparta 7 Ekim'de, Amasya 5 Ekim'de bir köyde hastalık çıkınca pazarını kapattı. Ta ki bu haftaya kadar. Isparta 9 Kasım'da, Kars 11 Kasım'da, Amasya 12 Kasım'da, Nevşehir 13 Kasım'da, Sivas Şarkışla 14 Kasım'da hayvan ticaretine yeniden başladı. Kapanmanın da açılmanın da gerekçesi tek. Şap.
Şap, çift tırnaklı hayvanların yakalandığı bulaşıcı ve ihbarı zorunlu bir hastalık. Ağızda, dilde ve tırnak aralarında yaralar açılır, hayvan yem yiyemez, yürüyemez, acı çeker. Yetişkin hayvan genellikle iyileşir, buzağılar ve kuzular ölür. Havayla, yemle, ayakkabıyla, tekerlekle çok hızlı bulaşır. Bu yüzden şap görülen yerde bütün hayvan hareketliliği durur.
Şap, eski adıyla dabak, bu coğrafyada eski bir hastalık. İlk istatistik 1914'e ait, 9 bin 455 vaka. Trakya 2010'da Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü'nden aşılı ari bölge statüsü aldı. Aşılama sürüyor, ama hastalık görülmüyor. Bu statü Avrupa pazarına açılan kapı, Anadolu'nun hedefi de aynı. Şap bu yüzden yalnızca bir hayvan sağlığı sorunu değil, bir sınır ve ticaret rejimi.
Temmuz 2025'te Tarım ve Orman Bakanlığı, 1965'ten beri görülmeyen bir serotipin, SAT-1'in ülkeye girdiğini açıkladı ve bütün hayvan satış yerlerini kapattı. Pazarlar aşılama oranı yüzde 85'i geçen illerde açıldı. Haziran 2026'da Bakanlık salgının kontrol altında olduğunu ilan etti. Bu sonbahar hastalık yeniden ortaya çıktı.
Bu kez kararı il müdürlükleri ile il hayvan sağlığı zabıtası komisyonları veriyor. Yönetmeliğe göre vaka çıkan işletmenin çevresi koruma ve gözetim bölgesi ilan ediliyor, pazar yasaklanıyor. Bölge, hayvanların itlafı ve dezenfeksiyondan en az otuz gün sonra ve testler temiz çıkınca kaldırılıyor. Yani bu sonbahar pazarların açılmasını belirleyen şey aşı oranı değil, son odağın söndürülmesinden sonra geçen süre. Yönetmelik bölgenin kalkmasını hasta hayvanların itlafına bağlıyor, Bakanlık ise itlaf yapılmadığını söylüyor. Ya madde esnek uygulanıyor ya da bir yerlerde kayda geçmeyen kesimler var.
Burada kritik birkaç nokta var. Birincisi, hasta hayvanlara dair hiçbir kaydın olmaması. Bakanlık hangi ilde kaç hayvanın hastalandığını, kaçının itlaf edildiğini açıklamıyor. İkincisi, hareket yasağı. Hayvan sevki durur, pazar kapanır, sevk belgesi olmayan hayvan yolda kalır. Trakya'ya usulsüz giren hayvanlar tazminatsız kesime gönderilir. Avrupa Birliği ülkelerinde şap tespit edilen işletmedeki bütün hayvanlar öldürülür. Güney Kıbrıs'ta bu yıl 80 bine yakın hayvan öldürüldü. Türkiye aşı yolunu seçiyor. Hayvanlar için daha az ölüm demek bu, ama aynı zamanda hangi hayvana ne olduğunun da daha az bilinmesi.
Üçüncüsü, pazarın kendisi. Kapalı pazar yetiştirici için satılamayan hayvan, biriken yem borcu ve ödenemeyen kredi demek. Hayvan pazarının açılması haberlerde bir müjde gibi veriliyor. Hayvan için ise kesimden önce belki son kez toprağa değeceği pazara götürülmek üzere kamyona bindirilme günü.
24 gün açıkta
Tam bir yıl önce Bandırma açıklarında bir gemi bekliyordu. Spiridon II, 19 Eylül 2025'te Uruguay'dan yola çıkmış, 22 Ekim'de Bandırma'ya varmıştı. Ambarında üç bine yakın sığır vardı, çoğu gebe düve. Yetkililer kayıt uyuşmazlığı gerekçesiyle hayvanların karaya çıkarılmasına izin vermedi. İddiaya göre yüzlerce hayvan küpesiz yüklenmişti. Gemi 24 gün açıkta bekledi, yem ve su tükendi. Animal Welfare Foundation'a göre en az 48 sığır öldü, 140 inek gemide doğurdu, buzağıların 90 kadarının akıbeti bilinmiyor. HAYTAP ölenlerin denize atıldığını öne sürdü. Bandırma kıyısına koku ve sinek yayıldı. Gemi sonunda rotasını çevirip ayrıldı. İthalatçılar aracı şirketten 2,1 milyon dolar talep ediyor. Hayvanların yaşamı ise dava konusu olmadı.
Şapta da gemide de aynı şey oluyor. Hayvanın bedeni bir kayıt rejiminin içinden geçiyor. Küpe, sevk belgesi, aşı kartı, pazar ruhsatı. Kaydı olanı sistem taşıyor, kaydı olmayanı bekletiyor ya da kesime gönderiyor. Hayvan hiçbir aşamada duyumsayan bir canlı olarak görünmüyor. Hastalanan sığırın acısı, gemide doğan buzağının birkaç günlük ömrü, pazarda yem bekleyen koyunun açlığı bir rakam olarak bile kayda geçmiyor. Onlara dair en sağlam kayıt, kıyıya vuran koku ve pazarın açılış saati.
Hayvan Günlükleri, resmî arşivlerde yer verilmeyen, yaşamı ve ölümü kayıtlara geçmeyen, sessiz bırakılan hayvanların izini takip ediyor. Onları kuşatan şiddet, ihtimam, adalet ve sermaye ilişkilerine, açtıkları sorularına ve onlarla kurduğumuz bağlara kulak veriyor. Sesli katmanı, Dört Ayaklı Şehir Radyosu'ndaki Sesli Fragmanlar'da yaşıyor.
