Albert Hirschman’ın 1970 tarihli “Exit, Voice and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States” (Terk, İtiraz ve Biat: Şirketler, Örgütler ve Devletlerin gerilemesine tepkiler) başlıklı ve maalesef Türkçesi olmayan temel eserinden her fırsatta söz ederim. Hirschman’ın üç bireysel tepki gözlemi pek çok dünyalının ve pek çok siyasanın içine düştüğü biçareliği hakkıyla ortaya koyar.
Biat mâlum, her memlekette ezici çoğunluğun ruh ve şuur hâli. Baştakilerin dağıttığı ihale, sadaka, tüketim olanakları, itibar, milliyetçi hamaset, kin ve intikam ruhu ve kavruk muhafazakârlıktan gayet memnun, özgüvenli kitleler vardır her tarafta. Onların terk etmek veya itiraz etmek gibi bir dertleri olmaz, hayatlarını yaşarlar, yaşayabildikleri kadar.
Terk, doğup büyüğü memlekete olan aidiyet duygusunun tamamen köreldiği ve kişinin artık kendini o siyasanın parçası ve onun koruması altında olmadığını idrak ederek çekip gitmesi demek. Terk etmeye mecbur kalmış ve bunun yaratacağı travmayı göze almış bireylerin gitmesi demek.
Gitmek/kalmak ikileminde somutlaşan ruh hali kısır bir tartışmanın da konusu. Esasen tartışma bile yok, giden gitti veya gidiyor, konuşmuyor bile artık. Zira terk kararı kitlesel değil kişisel! Yine de kalınması gerektiğini savunanlar muhalefet örgütlemek arzusunda olduklarından mağdur insanlara bol keseden umut dağıtmaya devam ediyorlar. Genellikle de tuzları kupkuru.
Gelelim itiraza. Önce biraz ütopya… İtiraz, hukukun üstünlüğü, siyaset alanının olabildiğince açılması ve ufukta, cılız da olsa, ışıklar var demek…Tektip dayatmaların karşısında çalışanın, kadının, çocuğun, doğanın, hayvanın, farklı cinsel eğilimlinin, etnik ve dinî farklıların eşit hakkını arayan kavgalar şimdi başlayacak demek.
Cinin şişeden çıktığı, insanların ceberut rejimlerin biçtiği deli gömleklerini giymeyeceği memleketler, küresel vicdandan kimsenin azade olmadığı bir dünya da itirazların zemin ve sigortası olacak demek. İktidarların karşısında, geçmiş dönemlerden farklı olarak meşruiyet kazanmış, itiraz etmesini öğrenmiş ve sesi gittikçe gür çıkan toplumlar demek.
Var mı böyle şeyler ceberut rejimlerin sultası altında inleyen memleketlerde? Tam aksine ilk bakışta üstelik adı bile tam manasıyla koyulamamış bir distopya görünüyor. 1947 tarihli Aydınlanmanın Diyalektiği kitaplarında Adorno ile Horkheimer “Aslında amacımız, insanlığın gerçekten insanî bir duruma ulaşmak yerine neden yeni bir tür barbarlığa battığını anlamaktan fazlası değildi” derler. O memleketlerde bırakın anlamayı, daha üzerlerine çöken heyulânın ne olduğu konusunda bile bir ortak tanı yok. Oysa genel resme bakınca barbarlığın dibindeyiz, her yerde…
Yeni hukuk normu anomi, yani hukukdışılık. Kuvvetler ayrılığı giderek pamuk ipliğine dönmüş durumda. Devlet kurumları biat ve sadakatle işliyor. İnsan, hayvan, tabiat, her canlı eşi görülmemiş zulüm ile karşı karşıya. Ve en vahimi, bütün bu icraat biatçı devasa bir kara kalabalık tarafından sonuna kadar destekleniyor.
Mücadeleye niyet edenlerin, “hiçbir yere gitmiyoruz” “burası bizim memleketimiz” yollu hamasî lakırdıları telaffuz ettikten sonra hangi yolları izleyebilecekleri ve bu yolların ne derece etkin olacağı meçhûl. “Kalan sağlar bizimdir” dedikten sonra mücadelenin, itirazın nasıl cereyan edeceği konusunda kafalar son derece karışık.
Oysa siyaset yapmanın ya da sadece konuşmaya devam edebilmenin her memlekette yeni yollara ihtiyacı var. Parlamentolar dışındaki siyaset alanında rejimlerin zulmüne karşı çıkan, karşı çıkmakla kalmayıp alternatif çözümler üreten kadın, işçi, çevre, sosyal medya ağırlıklı itirazlar değerli. Şiddetsiz gösterilerle ilerleyen, genel itibariyle yerel bu itiraz ve direniş biçimlerinin gücünü küçümsememek lâzım. Eksik olan, itirazlar arası yerel ve küresel dayanışma ve eşgüdüm.
Sonsuz iletişim olanakları ceberut rejimlerin en korktuğu ama engelleyemediği sosyal medyayı itirazın en güçlü mecrası konumuna getiriyor. Bunun önünü almak kolay değil; yoğun kontrol altındaki Çin ile İran’a bakmak yeterli.
Bütün bunlar, köhne muhalefet yordamlarının ötesinde daha etkili, küresel ve tamamen toplumsal talepler üzerinden yürüyen bir antifaşist direnişe işaret ediyor. Son haftalar özellikle Avrupa’da Arnavutluk, Fransa, İtalya, İspanya, Portekiz, Sırbistan’da, binbir katakulli ile faşist sağın hükmettiği Güney Amerika’da, Tunus ve Madagaskar’da, Endonezya’da ve Trumpistan’da sanki bir dip dalgası oluşuyor.
