Tonka, 5 Ekim 1991'de, Kaliforniya'daki Working Wildlife adlı bir egzotik hayvan üretim çiftliğinde doğdu. ABD’de bu kuruluşların yasal gereklilikleri yerine getirenlerine ruhsat verildiği için, bu da ruhsatlı işletmelerden biriydi. Eğlence sektöründen gelen hayvan oyuncu talebini karşılama gerekçesiyle aslanları, ayıları, kaplanları, şempanzeleri çiftleştiriyor, doğalarına uygun olmayan yerlerde tutuyor, sonunda kiralıyordu; yaşı geçenleri sirklere, hayvanat bahçelerine satıyordu.
Tonka da bu envanterin bir parçası olarak dünyaya geldi ve bütün hayvan oyuncular gibi daha çok küçükken, filmlerde kullanılmak üzere annesinden koparıldı. Şempanzeler sinemada genellikle yavruyken kullanılır; büyüyüp söz dinlemez olduklarında pek çoğu üreticilere ya da yol kenarı hayvanat bahçelerine satılır. Tonka da 90'lı yılların sonunda George of the Jungle, Babe: Şehirdeki Domuz ve Buddy filmlerinde oynatıldı. 2003'e gelindiğinde kullanılamayacak kadar büyümüştü; Missouri'deki bir üretim çiftliğine gönderildi. Chimparty adıyla kurulan bu tesis, eğlence için hayvan kullanımına yönelik eleştirileri savuşturmak için sonradan Missouri Primate Foundation adını aldı. Tonka yaklaşık 20 yılını, yüksek zekâlı bir canlının ihtiyaç duyduğu alandan ve uyarımdan yoksun kafeslerde geçirdi. Ekranda milyonların gördüğü bir yüz; ekranın dışında kimsenin görmediği bir beden.
Hapsedilen, kiralanan, çalıştırılan, öldü denen Tonka
Tonka'nın başına gelenlerin çoğu yasadışı değildi. Bir üretim çiftliğinde doğması, annesinden koparılması, filmlerde oynatılması, yıllarca dar kafeslerde tutulması, hepsi mevcut düzenlemeler içinde meşru sayılan işlemlerdi. Şiddet yasanın dışında değil, tam içinde işliyordu. Bir hayvanı yok saymanın en kestirme yolu da çoğu zaman yasayı çiğnemek değil, onu kayıtta öldürmektir. PETA, 2017'de koşulları nedeniyle Missouri Primate Foundation'a dava açmıştı. Tesisin geleceği ve şempanzelerin kime bırakılacağı üzerine süren mücadelenin ortasında Tonka ortadan kayboldu; öldüğü söylendi, küllerinin savrulduğu bile bir belgeye yazıldı. Ölüm bir kâğıda geçmişti ama ortada ceset yoktu.
Oysa Tonka yaşıyordu. Yaklaşık bir yıl boyunca, öldüğü ilan edilmiş bir hayvan olarak, bir evin bodrum katındaki dar bir kafeste, yalnız tutuldu. Güneşi görmüyor, birkaç adımdan fazlasını atamıyordu. Kâğıt üstünde ölü, bodrumda diri.
Tonka'yı o bodrumdan çıkaran şey ise kararlı, ısrarlı ve cüretkar bir mücadele oldu. PETA ve filmlerde Tonka’yla rol almış Alan Cumming, onu bulmak için kamuoyuna açık bir kampanya yürüttü, bir ödül koydu. Sonunda önemli bir ihbar geldi: Tonka evin bodrumundaki bir kafeste, tek başına tutuluyordu. Bir hayvanın hâlâ yaşadığına inanmak, onu aramaya devam etmek, kaydın çoktan kapattığı bir dosyayı açık tutmaktır. Sığınağın uzmanları, kolluk kuvvetleriyle birlikte Tonka'yı o sürgün hayatından çekip çıkardı. Öldü denen hayvan, onu unutmayanların ısrarı sayesinde bulunabildi.
Sonra milyonlar da onu tanıdı: HBO'nun Chimp Crazy belgeseli, onu evinde saklayan Tonia Haddix'in mahkeme kararlarına nasıl direndiğini, öldüğü yalanını nasıl kurduğunu anlattı. Haddix daha sonra yalan tanıklık ve adaleti engelleme suçlarını kabul etti, hapis cezası aldı. Ama asıl hikâye ceza değil; vazgeçmeyenlerin bir canlıyı geri kazanmasıydı.
Yorgun bir şempanze nerede yaşlanmalı?
Haziran 2022'de Save the Chimps'e vardığında Tonka, kötü beslenme ve bodrumda uzun süre kapalı tutulmuş olması nedeniyle hayli bitkindi, fazla kiloluydu. Dışarıya çıkabildiği ilk anları en iyi şekilde kulandı. Oyun oynadı, keşfe çıktı, hatta sağanağa yakalandı, sırılsıklam oldu, heyecanlandı, sevindi. Kurtarılmak ile bir yere ait olmak arasındaki uçurumu daha önce, Zeytin’i anarken de konuşmuştuk. Bir hayvanı tek başına bir kafeste tutmak, kâğıt üstünde kurtarılmış olsa bile tecrittir, bir canlıyı yalnız bırakmak kötü muamele ve eziyettir. Tonka için bu uçurum kapandı. Bir karantina döneminin ardından, kendisi gibi yakın zamanda kurtarılmış iki şempanzeyle, Jacob ve Cayleb'le tanıştırıldı; üçü sıkı bir bağ kurdu, sonra sığınağın ada yaşam alanlarından birindeki kalabalık bir şempanze ailesine katıldılar.
Bugün 34 yaşında olan Tonka, üç dönüme yayılan evinde, 17 şempanzeden oluşan bir topluluğun içinde yaşıyor. Biyolojik oğlu Cayleb de orada. Yıllarını bir kafeste yitirmiş bu canlı şimdi Florida güneşinin altında dinleniyor, ailesiyle oynuyor, en sevdiği uğraşlardan biri olan resmi yapıyor. Bakıcılarına göre geldiğinde şempanzelerden çok insanlara alışkındı; şimdiyse gruba yeni katıldığı hiç anlaşılmıyor, bir tımar halkasına katılmak için her işini bırakıyor, en çok da sevgili dostu Ursula onu çağırdığında.
Bu ayrıntı küçük görünür ama her şeyi anlatır. 20 yılı aşkın süre boyunca Tonka'ya insan gözüyle bakılmış, insanlar için oynatılmıştı. Ait olduğu yer ise hiçbir zaman bir insanın yanı değildi: Kendi türü, bir topluluk, tırmanacağı ağaçlar, kuracağı dostluklardı. Bir hayvanın nereye ait olduğunu, onu sahiplenen değil, onu kendi türünün yanında var olmaya bırakan sevgi belirler.
Tonka’yı kurtarma seferberliği umut ve ilham verici. Elbette bu umutlu arayışlarımızın şu duygunun önüne geçmemeli: Tonka’yı bodruma kadar getiren yolun hiç açılmamış olması gerekirdi. Ruhsatlı ya da ruhsatsız, yasal izinli ya da kaçak, hiçbir canlı üretilmemeli, çoğaltılmamalı ya da çalıştırılmamalı. Filmlerde, reklamlarda, belgesellerde oynatılmamalı. Tonka şimdi çok mutlu oldu. Tüm olan bitene rağmen, tüm hayvanların kendi türünün yanında doğduğu, büyüdüğü ve ölebildiği bir dünya için mücadele eden insanlar var.
Hayvan Günlükleri, resmî arşivlerde yer verilmeyen, yaşamı ve ölümü kayıtlara geçmeyen, sessiz bırakılan hayvanların izini takip ediyor. Onları kuşatan şiddet, ihtimam, adalet ve sermaye ilişkilerine, açtıkları sorularına ve onlarla kurduğumuz bağlara kulak veriyor. Sesli katmanı, Dört Ayaklı Şehir Radyosu'ndaki Sesli Fragmanlar'da yaşıyor.
