Դաշտը. պարով կենդանացած ուսման կենսոլորտ
Մանրակենսաբան եւ հողագէտ կենսաբան դոկտ. Իլէյն Ինկըմ իր գիրքերուն մէջ ապացուցած է, որ դաշտ մը պատրաստած ժամանակ անհրաժեշտ է արձակել հողին ներսի կեանքը եւ որ բոյսը սնուցանողը արհեստական պարարտանիւթերը չեն, այլ՝ հողին տակ գտնուող մանրէները, սունկերը եւ նախակենդանները (protozoa)։ Այս ցանցը կ՚ապահովէ յարատեւ հոսք եւ շրջաբերութիւն, այլ խօսքով՝ շարժում։ Հողի ներքին կազմուածքին մէջ պատահած այս բնական շարժումը կ՚ուժեղացնէ եւ կ՚ընդլայնէ ցանցերը. իսկ երբ հողը մարդոց միջամտութեամբ կը հերկուի, այս ցանցերը կը խախտին, դոկտ. Ինկըմի բառերով՝ այդ մանրէներուն քաղաքները ամայութեան կը մատնուին։ Ձեւով մը, հողի յիշողութիւնը եւ հաղորդակցութեան կայանները կը վնասուին։ Երբ շարժումը կը դադրի, հողը կը զրկուի թթուածինէն, ուստի փտում եւ հիւանդութիւն կը յառաջանայ։
Մեզմէ շատեր, դպրոցական առաջին օրերէն իսկ, սորված են, որ շարժական ըլլալը սխալ, արգիլուած եւ ամօթալի է։ Անցեալին, անշարժ նստիլը ըմբռնելու ամէնէն լաւ միջոցը կը համարուէր։ Անշարժութեան վրայ հիմնուած ճնշիչ եւ երբեմն պատժողական մօտեցումը ոչ միայն մեր ֆիզիքական, այլ նաեւ յուզական պէտքերը եւ արտայայտութիւնները կը սահմանափակէ՝ արգելք հանդիսանալով մեր բազմաշերտային զարգացումներուն արտայայտման եւ տկարացնելով մեր գիտակցութեան, զգացումներուն եւ մարմինին միջեւ գոյութիւն ունեցող յարաբերութիւններու կենսական ցանցը։
Մեզ յաջողութեան պատրաստելու լծուած կրթական համակարգերը մարմինէն անջատուած սերունդներ մշակեցին եւ չյաջողեցան նեցուկ կանգնիլ մեզի՝ երջանիկ անհատներ ըլլալնուս ճամբուն վրայ: Այս պատահեցաւ, որովհետեւ մեզի ինքնաճանաչման հնարաւորութիւն չտրուեցաւ: Փոքր տարիքէ, մենք ենթարկուեցանք կրթութեան մը, որ միատեսակ գիտութիւն ջամբեց, հեռացուց մեզ մեր ներքին դաշտերէն եւ արգիլեց մեզի մեր ռիթմը եւ պահանջները լսելէ՝ միաժամանակ մեզ հեռացնելով ստեղծականութենէ եւ քննական մտածողութենէ։ Կայուն մշակութեան մէջ (permaculture), նախքան ցանելը արտն ու հողը դիտելու քայլը չեղեալ համարուեցաւ մեր փոխարէն որոշում առնող հաստատութիւններու կողմէ. կարգ մը տեղեր նոյն համակարգը կը շարունակուի։ Թերեւս այս պատճառով շատերս կը ձգտինք գտնել մեր կորսնցուցած կամ տակաւին չբացայայտած մեր կտորները՝ զանազան հոգեբանական նիստերու, զգացումներու բարելաւման դասընթացքներու եւ աշխատանոցներու մէջ։
Կրթական մարզը աւելի յուսալի կը թուի ըլլալ գալիք սերունդներուն համար։ Ներկայիս, կրթութիւնը փոփոխութեան մէջ է. բնութեան վրայ հիմնուած մօտեցումներ, զանազան արուեստներ եւ այլընտրանքային մանկավարժական մեթոտներ ուշադրութեան առարկայ դարձած են նուիրեալ կրթական մշակներու, որոնք կը ձգտին դասական համակարգին մէջ նման մեթոտներու տեղ բանալ։ Այնպէս ինչպէս կենսաբազմազանութիւնը կը բարձրացնէ հողի կառուցուածքին դիմակայութիւնը, նոյնպէս ալ կրթական գործիքներու բազմազանութիւնը, ըմբռնելու տարբեր կարողութիւններով երեխաներուն համար, հաւասար առիթներ կը ստեղծէ այլոց հետ՝ ի վերջոյ զօրացնելու համար ընկերութեան ապագան։
Առ այդ, իբրեւ մանկավարժ, պարարուեստագէտ եւ ուսուցիչ, որ երկար ժամանակ ընկերամանկավարժօրէն աշխատած է տարբեր տարիքային եւ մասնագիտական խմբաւորումներու հետ, կ՚ուզեմ լուսարձակի տակ առնել պարարուեստը մանկավարժութեան հետ շաղախելու առաւելութիւնները։ Հարկ է նախ յստակացնել, որ հոս նշուած պարը կաղապարուած ու խիստ պարային ոճի մը չի վերաբերիր, այլ ստեղծագործական պարի եւ բնածին ու բնական շարժումներու, որոնց մասին գիտական հետազօտութիւնները կ՚ապացուցեն, որ կը բարելաւեն պատանիին զգացումներու արտայայտութիւնը եւ շարժումնային զարգացումը։ Նաեւ, իմ նկատի առած «պարը մանկավարժութեան մէջ» գաղափարը չի վերաբերիր տարեվերջի դպրոցական հանդէսներու պարի ներկայացումներուն, այլ՝ դասաւանդման նիւթը մարմինով զգալուն ու ընկալելուն։
Պզտիկին ներքին պարաշխարհը դասաւանդուած նիւթին հետ յարաբերութեան մէջ դնելու համար տարածք ստեղծելով՝ մենք սորվելու, ըմբռնելու ընթացքին հրաւիրած կ՚ըլլանք եռատարածութիւնը (three-dimensionality), որ երեխան լոկ ունկնդիրէ կը վերածէ փորձաճանաչի, փորձառութեամբ ճանաչողութիւն ձեռք ձգողի։ Պարին ստեղծած անլեզու եւ մարմնական հաղորդակցութեան կարելիութիւնները կը զարգացնէ երեխային գործուն մասնակցութիւնը եւ կ՚օգնէ ամրապնդելու անոր սորվածը։ Տեղի ունեցող ռիթմիկ, սահուն եւ իմաստալից ստեղծագործական շարժումները կը կարգաւորէ երեխային սրտի տրոփումը եւ կը պաշտպանէ հարահամակրական (parasympathetic) ջղային դրութիւնը։ Մինչ դասարանի մթնոլորտը կը խաղաղի, կեդրոնանալու կարողութիւնը կ՚աճի՝ շարժողական յիշողութեան աշխուժացման շնորհիւ։ Պարը երեխաներուն առիթ կու տայ բառերէն անդին մարմնաւորելու գիտութիւնը եւ անձնական ձեւերով ըմբռնելու տեղեկութիւնը։ Այս կը մղէ, որ անոնք դառնան իւրայատուկ եւ ինքնատիպ անհատներ։ Այս փորձառութեան առնչուած՝ երեխային զգացումներուն, մտածումներուն եւ յոյզերուն ուշադրութիւն դարձնելը կ՚ամբողջացնէ այս պարի միջոցով մանկավարժութեան ընթացքը՝ միաժամանակ պատանիին ինքնութիւն-շրջապատ կապը դուրս կը բերէ կաղապարուածութենէ եւ կ'աջակցի, որ ան ձեւաւորուի՝ իբրեւ կենդանի, օրկանիք, զգացող, իսկական, ըմբռնող եւ արտայայտող անհատ մը: Պարը կը նպաստէ երեխաներուն յատուկ ուսման, աճի եւ հասունացման ճանապարհին. իրենց ներքին դաշտերը շարժումով կը սնուին, կապերու ցանցերը կը զօրանան եւ կը հարստանան:
Թռչուն մը, սկիւռ մը, ձնծաղիկ մը, ձոր մը, ծով մը… եթէ դարձեալ աշակերտ ըլլայիր, ինչպէ՞ս կ՚ըլլար, եթէ այս նիւթերը աշխարհագրութեան եւ կենսաբանութեան դասագիրքերէն անդին մարմնով զգայիր, զանոնք մարմնաւորէիր։ Ինչո՞վ պիտի տարբերուէիր Դուն այսօրուան անձէդ, եթէ այդպէս ընէիր։ Թերեւս կ՚արժէ գոցել աչքերդ եւ փորձել։
Թարգմանեց՝ Արազ Գոճայեան
