Մտորումներ Մայրենի Լեզուի Համաշխարհային Օրուայ մասին

Ամանորի յատուկ սովորոյթ է, երբ կը ստանանք Ուսուցչաց Հիմնարկի աւանդականացած օրացոյցը, իսկոյն կը թերթենք ստուգելու համար թէ այս տարի Վարդանանցը ո՞ր օրն է, Սուրբ Զատիկը ե՞րբ պիտի գայ։ Այդ շարքէն կը քննենք Հրանդ Տինքի մահուան տարելիցը, Ցեղասպանութեան յիշատակման օրը, իսլամաց զոյգ պայրամները եւ այլն։

Կ՚ուզենք իմանալ այդ օրերը, քանի որ անոնք ձեւով մը առնչուած են նաեւ մեր սովորական կեանքի ընթացքին հետ։

Տարիներու փորձով գիտենք թէ 19 Յունուարի նախորդող եւ յաջորդող օրերուն անխուսափելի կերպով ծանրաբեռնուած պիտի ըլլանք զանազան միջոցառումներու մասնակցելու, առնուազն հարցազրոյցներու պատասխանելու։ Նոյնն է դէպքը 24 Ապրիլի կամ 6-7 Սեպտեմբերի համար ալ։

Վերջին տարիներուն անոնց միացած է նաեւ 21 Փետրուար օրը, իբրեւ Մայրենի Լեզուի համաշխարհային յիշատակման օր։

Օրը թէեւ ունի համաշխարհային բնոյթ, բայց յատուկ նշանակութիւն ունի մանաւանդ Թուրքիոյ մէջ, ուր բազում լեզուներ պետական քաղաքականութեան մը հետեւանքով առյաւէտ կորսուելու վտանգին հետ դէմ առ դէմ կը գտնուին։

Պատմութեան հնագոյն դարերէն սկսեալ անհամար են այս երկրի վրայ անհետացած լեզուները։ Անոնցմէ շատեր թերեւս ունեցան իրենց բնական վերջակէտը։ Բայց երբ հասանք արդի ժամանակներու, այդ բնականը վերածուեցաւ բռնութեան, արգելքներու, պատիժներու եւ մոռացութեան դատապարտուելու։

ՄԱԿ-ի մշակութային մասնաճիւղը հանդիսացող ՈՒՆԵՍՔՕ իր հրապարակած տեղեկագրով յայտարարեց կորուստի եզրին գտնուող կարգ մը լեզուներ, որոնց մէկ մասը ծագած են այս հողերուն վրայ։ Նոյնիսկ անոնցմէ մէկ մասը կը խօսուին միայն Թուրքիոյ մէջ։ Այդ լեզուներէն օրինակներ են Տէրսիմի եւ շրջակայքի ղըզըլպաշ ալեւիներու մայրենին՝ զազայերէնը, Սպանիայէն գաղթելով աւելի քան 500 տարի առաջ հոս ապաստանած հրեաներու խօսած լատինօն։

Արեւմտահայերէնը որքան ալ տարածուած ըլլայ աշխարհի չորս ծագերուն, այս երկրի վրայ գտաւ իր կատարելագործուած վիճակը եւ հիմա եւս կը պարզէ անմխիթար պատկեր մը։

Թէեւ քիւրտ ժողովուրդի խօսած քրմանճ լեզուն կորուստի դատապարտուածներուն ցանկին մաս չի կազմեր, բայց ան ալ կ՚արժանանայ ամենածանր ճնշումները դիմագրաւող լեզուի կոչումին։

Պատահական չէ թրքերէնէ բացի մայրենի լեզուներու այս երկրի մէջ մատնուած հալածանքը։ Ան կ՚իմաստաւորուի ազգային պետութեան հիմնական պահանջով՝ որն է ազգի մը գոյութիւնը։ Լոկ իրողութիւն է, որ Թուրքիոյ հանրապետութեան հիմնադրութեան տարիներուն երկրի բնակչութեան մէջ փոքրամասնութիւն կը կազմէին թուրքերը։ Այս հակասական կացութիւնը կանոնաւորելու եղանակը պիտի ըլլար երկրի բոլոր իսլամադաւանները տարիներու հոլովոյթով ձուլել թուրք ինքնութեան մէջ։ Անշուշտ նման բան կարելի պիտի չըլլար բազում լեզուներու առկայութեամբ։ Հետեւաբար գտնուեցաւ ամենապարզ լուծումը, որն էր արգիլել թրքերէնէ դուրս մնացած բոլորը։

Դարձեալ պատահական չէ որ ՈՒՆԵՍՔՕ-ի հռչակած 21 Փետրուար Համաշխարհային Մայրենի Լեզուի օրը այսքան մեծ ոգեւորութեամբ կը նշուի բովանդակ երկրի տարածքին։ Բնականաբար այդ ոգեւորութեան մեծագոյնը կու գայ քրտաբնակ քաղաքներէն, իբրեւ հակազդեցութիւն երկար տարիներու ճնշումներու։

Ինչպէս վերեւ ալ նշած ենք, այդ միջոցառումներուն մասնակցելու անհրաժեշտութիւնը այս տարի ալ յայտնուած է եւ մենք կ՚ընդառաջենք ուսուցիչներու «Էղիթիմ Սեն» արհմիութեան հրաւէրին ու կը մեկնինք Անգարա, մասնակցելու համար բազմալեզու դաստիարակման կարելիութիւններու մասին ասուլիսի։

Նման բնոյթով միջոցառում մը Ամիտայի մէջ կատարուած էր տարիներ առաջ եւ մենք օրինակ բերած էինք նախորդ դարասկզբին Օսմանեան Կայսրութեան տարածքի հայ վարժարաններու ուսման ծրագիրը։ Պատմած էինք թէ մանկապարտէզի բողբոջ-կոկոն- ծաղիկ դասարանները բաւարար էին հայերէն տառերը ճանչնալու համար։ Ապա նախակրթարանի առաջին դասարանէն կը սկսէր թրքերէնի ուսումը, արաբական տառերով։ Իսկ աշակերտը երբ կը հասնէր տարրական ուսման Գ. տարւոյն, կը սկսէր ֆրանսերէնի ուսումը, այս անգամ լատինական տառերով։

Այսպէս վեցերորդ դասարանը աւարտող աշակերտը կը համարուէր ուսանած եւ իր ուսման համապատասխան աշխատանք կը ճարէր աւելի բարձր վարձատրութեամբ։

Մեր այս բացատրութիւնները տուած տարիներուն անունին առջեւ փրոֆ.-ի նման կոչումներ ունեցող իշխանամէտ ակադեմականներ հեռուստաէգրաններու դիմաց փաստել կը փորձէին թէ մէկէ աւելի լեզուի իմացութիւնը կը խանգարէ երախայի ընկալումը։ Մինչդեռ բազմաթիւ են այս մասին կատարուած ուսումնասիրութիւնները, որոնք կը փաստեն ընդհակառակը։

Արդարեւ այս տարի Անգարայի մէջ կը պատրաստուիմ ներկայացնել Աբխազիոյ հայ վարժարանի օրինակը, ուր ուսման ծրագիրը յագեցած է չորս լեզուներով։ Հայերէն, աբխազերէն, վրացերէն եւ ռուսերէնը թերատի աշակերտին կը թելադրեն ծանօթանալ չորս տարբեր լեզուներու չորս տարբեր տարատեսակով։

Նման երեւոյթի ականատես ըլլալու առիթներ ալ գոյացած են մեր կեանքի մէջ։ Կը յիշեմ օտար ամուսնութիւնով ծնած երախաներ, որոնք իրենց ծնողներուն հետ կը խօսին տարբեր լեզուներով։ Նոյնիսկ մեծ մայրիկներու կամ մեծ հայրիկներու պարագային երրորդ կամ չորրորդ լեզուներով։ Ուրեմն խնդիրը երախայի ունակութենէն աւելի շրջապատի տրամադրութիւնն է։

***

Անկախ այս բոլորէն ականջալուր եղայ երիտասարդ մօր մը իր հազիւ չորս կամ հինգամեայ որդւոյն հետ խօսակցութեան։ Յայտնի է որ երախան հարցուցած էր Սուրբ Վալանթինի օրուայ նշանակութիւնը։ Մայրը ջինջ հայերէնով մը բացատրեց հետեւեալ կերպով. «Վաղը մամաներու եւ պապաներու իրար սիրելու օրն է»։ Աստուած իմ, որքան պարզամիտ եւ որքան գոհացուցիչ պատասխան մը, թերահաս երախայի համար։ Երանութեամբ ուրախութիւն մը պատեց զիս փողոցի վրայ հայերէնով արտասանուած այդ նախադասութիւնը լսելով։ Մի՛ մեղադրէք, այս ականջները յաճախ լսած են նման տարիքի երախային «Աննէճիիմ» դիմող հայ մօր ձայնը։ Ինքնըստինքեան զայրացած, բայց զայրոյթը իր մէջ պահած մէկու մը համար իսկապէս ալ ուրախառիթ է մամաներու եւ պապաներու իրար սիրելու օրը, բացատրութիւնը։

Տակաւին չենք խօսիր հայ վարժարանի ուսուցիչին ներկայանալով «հայերէնը ինչի՞ պէտք է որ» հարցնող ծնողի կերպարին մասին։

Համաշխարհային Մայրենի Լեզուի Օրը շնորհաւոր բոլորին։