Կորած քաղաքներու մասին
ՌԱԿԸՊ ԶԱՐԱՔՕԼՈՒ
Քաղաքացիական պատերազմներուն, կամ ցեղասպանութիւններուն ամենասարսափելի երեւոյթները կը յայտնուին քաղաքներու փլատակներով։ Տիյարպեքիր Հայոց ցեղասպանութենէն կարճ ժամանակ առաջ հրդեհ ծագած էր հայոց գործատեղիներուն գտնուած շուկային մէջ։ 1915-ին կիսատ մնացած հրդեհը աւարտին հասաւ 2015-ին, քարուքանդ ընելով պատմական Տիգրանակերի 80 տոկոսը։ Պատմական Վանը ուրուական մըն է այսօր։ Գիտութեան եւ մշակոյթի կեդրոն համարուած Խարբերդ նոյնպէս։ Երեւոյթը տարբեր չէ հին Կիւմիւշհանէի կամ Ֆեթհիէի մօտակայքը գտնուող Քայաքէօյի համար։ Ցանկը կարելի է երկարել։ Ի՞նչ կ՚ըսէ Ռըզա Նուր հանրածանօթ ահաբեկիչ Թոփալ Օսմանին։ «Այրէ, փլէ որ ետ դառնալու յոյս չունենան»։
Այս օրերուս ձեռքիս ունիմ պատմաբան Ռիչըրտ Յովհաննիսեանի «Պատմական քաղաքներ եւ հայերը» բանախօսութիւններու շարքի Իզմիրի վերաբերող հատորը (Արաս հրատարակչութիւն 2018)։
Ազգային պետութիւն հիմնելու հանգրուաններէն մէկն ալ քաղաքներու հրկիզումն է։ Ան միաժամանակ պարտութեան եւ փախուստի շրջաններուն վրիժառութեան դրսեւորումն է։ Յունական բանակին Եգէականի շրջակայքէն նահանջի պահուն հրկիզած քաղաքները եւ գիւղերը տեղեկագրի մը մէջ հաւաքուած են «Քէրընճ համաշխարհային խաղաղութեան հիմնադրամ»ի կողմէ։
Սեպտեմբեր ամսու յատուկ անդորրի տրամադրութիւնով միջազգային ռազմանաւերու աչքերուն առջեւ Իզմիր քաղաքը մաքրուեցաւ իր բնիկ տեղացի հելլեններէն ու հայերէն։
Անգարայի մէջ Չեստըրի ծրագրին համար վազվզող ամերիկացի ծովակալ Պրիստոլ Անգարայի կառավարութեան հաճելի թուելու համար մերժած է միջամտութեան բոլոր առաջարկները։ Ապահովագրութեան միջազգային ընկերութիւնները հատուցումներէ խուսափելու համար փարած են քաղաքին հայերու կողմէ հրկիզուած ըլլալու սուտին։ Կարգ մը քրիստոնեայ քարոզիչներ ալ օգնութեան դրամները գրպանելով կը տարուէին։
2004-ին չորս տարի շարունակ դատուեցայ Նորա Սաքայանին մեծ հօր օրատետրը հրատարակելուս համար։ Բողոք յայտնողը սպայակոյտն էր, իսկ մեղադրանքը թուրք բանակը եւ Աթաթիւրքի յիշատակը անարգել։
Արդեօք ո՞վ հակակայսերապաշտ էր այդ օրերուն։ Խորհրդային միութենէն օգնութիւն շորթելու համար այդ պիտակը օգտագործող Անգարա՞ն, թէ ոչ Յունաց բանակի իրաւ համայնավարները։ Այս մասին Ֆոթի Պենլիսոյ «Իսթոս» հրատարակչութեան մատենաշարէն լոյս տեսած գիրքով շատ կարեւոր վկայութիւն մը կը բերէ թուրք-յոյն պատերազմին անտեսուած մէկ խնդրին։
Պալգանեան պատերազմին Օսմանեան բանակը, Թեսաղոնիկէ քաղաքը յանձնեց յոյներուն։ Սա նախընտրութիւն մըն էր մեծ ուժով դէպի հարաւ արշաւող բուլղարական բանակի փոխարէն։
Նման կերպով 1916-ին, երբ կը մօտենար Ռուսական բանակը, Տրապիզոնի կուսակալն ալ քաղաքը յանձնած էր Յունաց հոգեւոր առաջնորդին, ըսելով թէ. «Ձեզմէ առած էինք, ձեզի կը վերադարձնենք»։
1915-ի ցեղասպանութեան նախորդող եւ յաջորդող շրջաններուն քաղաքներու հրկիզումը պէտք է ինքնին ակադեմական ուսումնասիրութեան նիւթ համարել։
Ազգային պետութեան ծրագրին մէջ բազմազգի քաղաքները միշտ վտանգաւոր համարուած են։
Թեսաղոնիկէ, Զմիւռնիա եւ նոյնիսկ Կոստանդնուպոլիսը Ի. դարու վերջերուն ընդունելութիւն գտած «համաշխարհայնացում» ընկալումին երազային քաղաքները կարելի է համարել։ Յատկապէս Պալգանեան թերակղզիի դէպի ծով բացուող դարպասը Թեսաղոնիկէ եւ Փոքր Ասիոյ դէպի ծով բացուող դարպասը Զմիւռնիա։ Արդարեւ 1917-ին Թեսաղոնիկէի հրդեհը բազմազգի քաղաքի մը վախճանը կը խորհրդանշէ։ Ազգային պետութեան գաղափարախօսութիւնը պիտի չհանդուրժէր բնակչութեան կէսը հրեաներէ բաղկացող քաղաքի մը գոյութեան։ Ինչպէս որ ազգային պետութիւնները հանդուրժողութիւն չունին «Մակեդոնիա» կամ «Քիւրտիստան» անունները լսելու։
1922-ի Սեպտեմբերին Զմիւռնիոյ հրդեհն ալ բազմազգի քաղաքի մը վախճանը կը խորհրդանշէր։ Զմիւռնիա ո՛չ միայն հելեն գրականութեան, նաեւ հայ գրականութեան ու մամուլին կարեւորագոյն կեդրոններէն մէկն էր։ Յատկապէս զմիւռնիացիներ հաճին այս գիրքը կարդալու։

