Կորած քաղաքներու մասին

ՌԱԿԸՊ ԶԱՐԱՔՕԼՈՒ

Քաղաքա­ցիական պա­­­­­տերազմնե­­­­­րուն, կամ ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թիւննե­­­­­րուն ամենասար­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­փելի երե­­­­­ւոյթնե­­­­­րը կը յայտնո­­­­­ւին քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու փլա­­­­­տակ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րով։ Տի­­­­­յար­­­­­պե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­քիր Հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նէն կարճ ժա­­­­­մանակ առաջ հրդեհ ծա­­­­­գած էր հա­­­­­յոց գոր­­­­­ծա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տեղի­­­­­ներուն գտնո­­­­­ւած շու­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին մէջ։ 1915-ին կի­­­­­սատ մ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցած հրդե­­­­­հը աւար­­­­­տին հա­­­­­սաւ 2015-ին, քա­­­­­րու­­­­­քանդ ընե­­­­­լով պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան Տիգ­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նակե­­­­­րի 80 տո­­­­­կոսը։ Պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան Վա­­­­­նը ու­­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւական մըն է այ­­­­­սօր։ Գի­­­­­տու­­­­­թեան եւ մշա­­­­­կոյ­­­­­թի կեդ­­­­­րոն հա­­­­­մարո­­­­­ւած Խար­­­­­բերդ նոյնպէս։ Երե­­­­­ւոյ­­­­­թը տար­­­­­բեր չէ հին Կիւ­­­­­միւշհա­­­­­նէի կամ Ֆեթ­­­­­հիէի մօ­­­­­տակայ­­­­­քը գտնո­­­­­ւող Քա­­­­­յաքէօյի հա­­­­­մար։ Ցան­­­­­կը կա­­­­­րելի է եր­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րել։ Ի՞նչ կ՚ըսէ Ռը­­­­­զա Նուր հան­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ծանօթ ահա­­­­­բեկիչ Թո­­­­­փալ Օս­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նին։ «Այ­­­­­րէ, փլէ որ ետ դառ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու յոյս չու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նան»։

Այս օրե­­­­­րուս ձեռ­­­­­քիս ու­­­­­նիմ պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­բան Ռի­­­­­չըրտ Յով­­­­­հաննի­­­­­սեանի «Պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան քաղաքներ եւ հա­­­­­յերը» բա­­­­­նախօ­­­­­սու­­­­­թիւննե­­­­­րու շար­­­­­քի Իզ­­­­­մի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րի վե­­­­­րաբե­­­­­րող հա­­­­­տորը (Արաս հրա­­­­­տարակ­­­­­չութիւն 2018)։

Ազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին պե­­­­­տու­­­­­թիւն հիմ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու հանգրո­­­­­ւան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րէն մէկն ալ քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու հրկի­­­­­զումն է։ Ան միաժա­­­­­մանակ պար­­­­­տութեան եւ փա­­­­­խուստի շրջան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն վրի­­­­­ժառու­­­­­թեան դրսե­­­­­ւորումն է։ Յու­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան բա­­­­­նակին Եգէակա­­­­­նի շրջա­­­­­կայ­­­­­քէն նա­­­­­հան­­­­­ջի պա­­­­­հուն հրկի­­­­­զած քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը եւ գիւ­­­­­ղե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը տե­­­­­ղեկագ­­­­­րի մը մէջ հա­­­­­ւաքո­­­­­ւած են «Քէրընճ հա­­­­­մաշ­­­­­խարհա­­­­­յին խա­­­­­ղաղու­­­­­թեան հիմ­­­­­նադրամ»ի կող­­­­­մէ։

Սեպ­­­­­տեմբեր ամ­­­­­սու յա­­­­­տուկ ան­­­­­դորրի տրա­­­­­մադ­­­­­րութիւ­­­­­նով մի­­­­­ջազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին ռազ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նաւե­­­­­րու աչ­­­­­քե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն առ­­­­­ջեւ Իզ­­­­­միր քա­­­­­ղաքը մաք­­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւեցաւ իր բնիկ տե­­­­­ղացի հել­­­­­լեննե­­­­­րէն ու հա­­­­­յերէն։

Ան­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րայի մէջ Չես­­­­­տը­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րի ծրագ­­­­­րին հա­­­­­մար վազվզող ամե­­­­­րիկա­­­­­ցի ծո­­­­­վակալ Պրիս­­­­­տոլ Ան­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րայի կա­­­­­ռավա­­­­­րու­­­­­թեան հա­­­­­ճելի թո­­­­­ւելու հա­­­­­մար մեր­­­­­ժած է մի­­­­­ջամ­­­­­տութեան բո­­­­­լոր առա­­­­­ջարկնե­­­­­րը։ Ապա­­­­­հովագ­­­­­րութեան մի­­­­­ջազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին ըն­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­­թիւննե­­­­­րը հա­­­­­տու­­­­­ցումնե­­­­­րէ խու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­փելու հա­­­­­մար փա­­­­­րած են քա­­­­­ղաքին հա­­­­­յերու կող­­­­­մէ հրկի­­­­­զուած ըլ­­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու սու­­­­­տին։ Կարգ մը քրիս­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեայ քա­­­­­րոզիչ­­­­­ներ ալ օգ­­­­­նութեան դրամ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը գրպա­­­­­նելով կը տա­­­­­րուէին։

2004-ին չորս տա­­­­­րի շա­­­­­րու­­­­­նակ դա­­­­­տուե­­­­­ցայ Նո­­­­­րա Սա­­­­­քայա­­­­­նին մեծ հօր օրա­­­­­տետ­­­­­րը հրա­­­­­տարա­­­­­կելուս հա­­­­­մար։ Բո­­­­­ղոք յայտնո­­­­­ղը սպա­­­­­յակոյտն էր, իսկ մե­­­­­ղադ­­­­­րանքը թուրք բա­­­­­նակը եւ Աթա­­­­­թիւրքի յի­­­­­շատա­­­­­կը անար­­­­­գել։

Ար­­­­­դեօք ո՞վ հա­­­­­կակայ­­­­­սե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րապաշտ էր այդ օրե­­­­­րուն։ Խորհրդա­­­­­յին միու­­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նէն օգ­­­­­նութիւն շոր­­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու հա­­­­­մար այդ պի­­­­­տակը օգ­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գոր­­­­­ծող Ան­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րա՞ն, թէ ոչ Յու­­­­­նաց բա­­­­­նակի իրաւ հա­­­­­մայ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­վար­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը։ Այս մա­­­­­սին Ֆո­­­­­թի Պեն­­­­­լի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սոյ «Իս­­­­­թոս» հրա­­­­­տարակ­­­­­չութեան մա­­­­­տենա­­­­­շարէն լոյս տե­­­­­սած գիր­­­­­քով շատ կա­­­­­րեւոր վկա­­­­­յու­­­­­թիւն մը կը բե­­­­­րէ թուրք-յոյն պա­­­­­տերազ­­­­­մին ան­­­­­տե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սուած մէկ խնդրին։

Պալ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեան պա­­­­­տերազ­­­­­մին Օս­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեան բա­­­­­նակը, Թե­­­­­սաղո­­­­­նիկէ քա­­­­­ղաքը յանձնեց յոյ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն։ Սա նա­­­­­խընտրու­­­­­թիւն մըն էր մեծ ու­­­­­ժով դէ­­­­­պի հա­­­­­րաւ ար­­­­­շա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւող բուլղա­­­­­րական բա­­­­­նակի փո­­­­­խարէն։

Նման կեր­­­­­պով 1916-ին, երբ կը մօ­­­­­տենար Ռու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան բա­­­­­նակը, Տրա­­­­­պիզո­­­­­նի կու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կալն ալ քա­­­­­ղաքը յանձնած էր Յու­­­­­նաց հո­­­­­գեւոր առաջ­­­­­նորդին, ըսե­­­­­լով թէ. «Ձեզ­­­­­մէ առած էինք, ձե­­­­­զի կը վե­­­­­րադարձնենք»։

1915-ի ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան նա­­­­­խոր­­­­­դող եւ յա­­­­­ջոր­­­­­դող շրջան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու հրկի­­­­­զու­­­­­մը պէտք է ինքնին ակա­­­­­դեմա­­­­­կան ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թեան նիւթ հա­­­­­մարել։

Ազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին պե­­­­­տու­­­­­թեան ծրագ­­­­­րին մէջ բազ­­­­­մազգի քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը միշտ վտան­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւոր հա­­­­­մարո­­­­­ւած են։

Թե­­­­­սաղո­­­­­նիկէ, Զմիւռնիա եւ նոյ­­­­­նիսկ Կոս­­­­­տանդնու­­­­­պո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լիսը Ի. դա­­­­­րու վեր­­­­­ջե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն ըն­­­­­դունե­­­­­լու­­­­­թիւն գտած «հա­­­­­մաշ­­­­­խարհայ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցում» ըն­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու­­­­­մին երա­­­­­զային քա­­­­­ղաք­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը կա­­­­­րելի է հա­­­­­մարել։ Յատ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պէս Պալ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեան թե­­­­­րակղզիի դէ­­­­­պի ծով բա­­­­­ցուող դար­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սը Թե­­­­­սաղո­­­­­նիկէ եւ Փոքր Ասիոյ դէ­­­­­պի ծով բա­­­­­ցուող դար­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սը Զմիւռնիա։ Ար­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րեւ 1917-ին Թե­­­­­սաղո­­­­­նիկէի հրդե­­­­­հը բազ­­­­­մազգի քա­­­­­ղաքի մը վախ­­­­­ճա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նը կը խորհրդան­­­­­շէ։ Ազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին պե­­­­­տու­­­­­թեան գա­­­­­ղափա­­­­­րախօ­­­­­սու­­­­­թիւնը պի­­­­­տի չհան­­­­­դուրժէր բնակ­­­­­չութեան կէ­­­­­սը հրեանե­­­­­րէ բաղ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցող քա­­­­­ղաքի մը գո­­­­­յու­­­­­թեան։ Ինչպէս որ ազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին պե­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րը հան­­­­­դուրժո­­­­­ղու­­­­­թիւն չու­­­­­նին «Մա­­­­­կեդո­­­­­նիա» կամ «Քիւրտիս­­­­­տան» անուննե­­­­­րը լսե­­­­­լու։

1922-ի Սեպ­­­­­տեմբե­­­­­րին Զմիւռնիոյ հրդեհն ալ բազ­­­­­մազգի քա­­­­­ղաքի մը վախ­­­­­ճա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նը կը խորհրդան­­­­­շէր։ Զմիւռնիա ո՛չ միայն հե­­­­­լեն գրա­­­­­կանու­­­­­թեան, նաեւ հայ գրա­­­­­կանու­­­­­թեան ու մա­­­­­մու­­­­­լին կա­­­­­րեւո­­­­­րագոյն կեդ­­­­­րոննե­­­­­րէն մէկն էր։ Յատ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պէս զմիւռնիացի­­­­­ներ հա­­­­­ճին այս գիր­­­­­քը կարդալու։