Հանրապետութեան պատմութեան մէջ նոր ուղի
24 Յունիսին կայացող Թուրքիոյ նախագահութեան եւ Խորհրդարանի ընտրութիւններէն ետք տակաւին կը շարունակուի արդիւնքներու մասին մեկնաբանութիւնները։ Այս նոր ընտրութիւնով Թուրքիա մտած է նաեւ իւրայատուկ նոր վարչակարգի մը գործադրման փուլին։ Այս նոր դրութեան մէջ Հանրապետութեան նախագահը զինուած է բազմաթիւ ազատութիւններով եւ մանաւանդ վերացած է ուժերու իրար հսկելու յատկութիւնը։ Օրէնսդիր, գործադիր եւ դատական մարմինները մտած են հանրապետութեան նախագահի հսկողութեան տակ։ Արդարեւ տեղին պիտի ըլլայ համառօտ կերպով նկարագրել, թէ ընտրութիւնները եւ թէ տեղեկանալ կառավարութեան նոր ձեւաչափերուն։
Թուրքիոյ նոր համակարգը կը թելադրէ խորհուրդներ եւ նախագահութիւններ
Թուրքիոյ նոր վարչական կազմութեան մէջ նախարարներու թիւը կտրուկ կերպով կը նուազի եւ անցեալին 26 նախարարներու փոխարէն կառավարութիւնը այժմ կը ձեւաւորուի 16 նախարարութիւններով։ Մինչ այդ տեղի կ՚ունենայ նաեւ կարգ մը նախարարութիւններու անուանափոխութիւնը։ Կարգ մը նախարարութիւններ կը միացուին իրարու եւ կը դառնան մէկ նախարարութիւն։ Բացի նախարարութիւններու այս կրճատումէն կարգ մը մարմիններ ալ կը վերածուին խորհուրդներու։ Նախագահական վարչամեքենային մէջ պիտի գործեն ինը խորհուրդներ։ Անոնք են՝
Ա) Շրջանային վարչութիւններու խորհուրդ
Բ) Ընկերային քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Գ) Առողջապահութեան եւ սննդեղէնի քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Դ) Մշակոյթի եւ գեղարուեստի քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Ե) Իրաւաբանութեան քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Զ) Անվտանգութեան եւ արտաքին քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Է) Տնտեսական քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Ը) Կրթութեան եւ ուսման քաղաքականութիւններու խորհուրդ
Թ) Գիտութեան տեղխնոլոկիաներու եւ նորարարութիւններու քաղաքականութիւններու խորհուրդ։
Խորհրդականներէն կ՚ակնկալուի նոր քաղաքականութիւններ մշակել եւ գործունէութիւններուն հետեւելով տեղեկագիրներ պատրաստել։ Այս նոր համակարգին մէջ Հանրապետութեան նախագահին կցուած է չորս գրասենեակներ, որոնք պիտի աշխատին բոլոր նախարարութիւնները հետաքրքրող խնդիրներու շուրջ։ Անոնք են՝ Ֆինանսներու գրասենեակ, Մարդուժի գրասենեակ, Ներդրումներու գրասենեակ եւ Թուայնացման գրասենեակ։ Ազգային լրաքաղութեան գործակալութիւնը այս նոր դրութիւնով կը վերածուի նախագահութեան։ Նմանապէս Պաշտպանութեան նախարարութեան կից աշխատող փոխանորդութիւնը նոր դրութիւնով կը դառնայ նախագահութեան։
Նոր վարչաձեւի ամենակարեւոր երեւոյթներէն մէկը նախարարներու նշանակման եղանակներն են։ Այժմ ո՛չ թէ խորհրդարանականները նախարար պիտի ըլլան, այլ ընդհակառակ նախարարներէն պիտի պահանջուի հրաժարիլ պատգամաւորի աթոռէն։
Նոր շրջանին կառավարութիւնը օրէնքներ պիտի չառաջարկէ եւ այդ լիազօրութիւնը պիտի տրուի երեսփոխաններուն։ Յետ այսու կը վերանայ նաեւ երեսփոխաններու բանաւոր հարցում ուղղելու իրաւունքը։ Պատգամաւորներ միայն գրաւոր կերպով պիտի կրնան ներկայացնել իրենց հարցումները։ Ազգային ժողովի պատգամաւորներու թիւը այս նոր կարգադրութեամբ կը բարձրանայ 600-ի։
Վճռական տուեալները
5 Յուլիսին
Ընտրութեան բարձրագոյն խորհուրդի նախագահութիւնը կը յայտարարէ, թէ 24 Յունիսի ընտրութիւններու արդիւնքներուն պաշտօնական յայտարարութիւնը տեղի պիտի ունենայ 5 Յուլիսին։ Խորհուրդի նախագահ Սատի Կիւվեն կը նշէ, թէ նախապէս նկատի ունենալով ընտրութեան երկրորդ փուլի մը հաւանականութիւնը այս մասին մտադրած էին 29 Յունիս թուականը։ Իսը, երբ Հանրապետութեան նախագահի ընտրութիւնը աւարտեցաւ տակաւին առաջին փուլէն, պիտի գործադրուի խորհրդարանի ժողովներու ընդհանուր կանոնը եւ յայտարարութիւն պիտի կատարուի 5 Յուլիսին։ Այս տուեալներու հիման վրայ խորհրդարանի վերաբացման համար ալ կը նախատեսուի 8 Յուլիս թուականը։
ԵԱՀԿ-ի տեղեկագիրը
Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան կազմակերպութեան դիտորդներու խումբը հետեւելով 24 Յունիսի ընտրութիւններուն, տեղեկագիրին մէջ նշեցին, թէ ընտրութիւնները կայացած են անհաւասար պայմաններու տակ, մանաւանդ ալ արտակարգ իրավիճակներու դրութեամն բերումով գործադրուած մամլոյ ազատութեան եւ խօսքի ազատութեան սահմանափակուած պայմաններուն մէջ։ ԵԱՀԿ-ի դիտորդները որպէս եզրակացութիւն սակայն նշեցին, որ քաղաքացիները յաջողած են իրենց կարծիքը փոխանցելու։
ՀՏՓ պահեց իր դիրքերը
Այս ընտրութեան կարեւորագոյն հարցականներէն մէկն էր Ժողովուրդներու ժողովրդավարութեան կուսակցութեան ստանալիք արդիւնքները։ Այդ արդիւնքները խիստ կարեւոր դարձած էին յատկապէս խորհրդարանի ընտրութիւններու միջոցին, քանի որ այս կուսակցութեան տասը տոկոսի պատնէշը չանցնելու պարագային իր ստացած ձայները ուղղակիօրէն պիտի փոխանցուէին իշխող կուսակցութեան։ Սակայն ՀՏՓ յաջողեցաւ այդ պատնէշէն դուրս գալ եւ ինքզինք ապացուցել, որպէս Թուրքիոյ երրորդ մեծագոյն քաղաքական շարժումը։ ՀՏՓ 24 Յունիսի ընտրութիւններուն հաւաքելով ձայներու 11,7 տոկոսը 67 պատգամաւորներ ղրկեց խորհրդարան։ Իսկ այս կուսակցութեան առաջադրած նախագահի թեկնածու Սելահատտին Տեմիրթաշ կալանաւորման պայմաններու մէջ ստացաւ ձայներու 8,4 տոկոսը։ Այսպէս Տեմիրթաշ աւելի նուազ թիւով ձայներ ստացաւ բաղդատմամբ իր կուսակցութեան։ Իսկ նախորդ ընտրութիւններուն ան յաջողած էր ձայներու 9,76 տոկոսը հաւաքելու։ Թէեւ քրտական կուսակցութիւնը տեսականօրէն որոշ յաջողութիւն արձանագրած է, բայց բաղդատութիւններով, երբ քննենք կը տեսնենք, թէ նախապէս առաջին կարգի վրայ եղած 12 քաղաքներու մէջ ան ձայներ կորսնցուցած է։ Բաղդատմամբ 1 Նոյեմբեր 2015 թուականի ընտրութեան։ Բայց միւս կողմէ կուսակցութիւնը յաջողած է իր ստացած քուէները բարձրացնել Իսթանպուլ, Իզմիր, Անթալիա, Քոճաէլի, Հաթայ եւ Անթեպ քաղաքներու մէջ, որոնք ընդհանրապէս քրտական քաղաքներ չեն համարուիր։
Այս կուսակցութեան զարգացումներուն մօտէն հետեւող լրագրող մըն է Ճումա Չիչեք, որ ընտրութեան արդիւնքները գնահատեց հետեւեալ կերպով։ «Ես դասաւորում մը ըրած եմ եւ քրտական տարածաշրջանը կը դիտեմ երեք ենթաբաժիններու մէջ։ Առաջին բաժնին մէջ կը մտնեն այն ընտրատարածքները, ուր ՀՏՓ կը յաջողի ձայներու աւելի քան 50 տոկոսը ապահովել եւ 15 տոկոսի համապատասխան տարբերութիւն գոյացնել իր մրցակիցներուն դէմ։ Այս ծիրին մէջ կը մտնեն Տիյարպեքիր, Վան, Մարտին եւ Շրնաքի նման քաղաքները։ Որոնք ընդամէնը տասը քաղաք են։ Ահա այս վերջին ընտրութիւններուն այդ քաղաքներուն մէջ կը նկատենք մասնակի նահանջ մը։ Նոյն նահանջը տեսած էինք նաեւ 7 Յունիս 2015-ի ընտրութիւններէն դէպի 1 Նոյեմբեր 2015-ի ընտրութիւնները։ ՀՏՓ-ի հաւասարակշռութեան տարր դարձած Կարս, արտահանի նման քաղաքներու մէջ կամ բնաւ նահանջ չկայ, կամ ալ շատ աննշան նուազում մը։ Նախապէս ՀՏՓ-ի համեմատաբար աւելի նուազ ձայներ ստացած Ուրֆա, Պինկէօլ կամ Ատըեամանի նման քաղաքներու մէջ գրեթէ բնաւ նահանջ չէ արձանագրուած։ Ուրեմն կարելի է պնդել, որ կուսակցութիւնը իր ամենահզօր եղած քաղաքներուն մէջ է, որ նահանջ մը ապրած է։ Վերջին քանի մը ընտրութիւններու ժամանակ ես տարուած եմ հարցումի մը պատասխան գտնելու։ 1991-էն այս կողմ քրտական կուսակցութիւններու հաւաքած ձայները սահմանուած էին 6-7 տոկոսի մէջ։ Իսկ վերջին շրջաններուն այդ համեմատութիւնը բարձրացաւ մինչեւ 13։ Արդեօք սա պայմաններու բերումով տեղի ունեցած աճ մըն է, թէ ոչ քրտական ընկերաքաղաքական մտքին վրայ ոստո՞ւմ մը արձանագրուած է։Վերջին արդիւնքները մտածել կու տան, թէ այս փոփոխութիւնը աւելի շատ պայմանաւորուած է ընթացիկ զարգացումներու հետ»։ Չիչեք բոլոր այս տուեալներով հանդերձ արտակարգ իրավիճակի պայմաններուն մէջ ձեռքբերուած արդիւնքը կը գնահատէ, որպէս յաղթանակ։
Ձայներու փոխանակում
Այս ընտրութեան ուշագրաւ երեւոյթներէն մէկն ալ ընդդիմադիր կուսակցութիւններու միջեւ ձայներու փոխանակումն է։ Մեծ քաղաքներու մէջ Հանրապետական կուսակցութեան կողմնակիցները նախագահական ընտրութեան համար զօրակցեցան իրենց թեկնածու՝ Մուհարրեմ Ինքէին, բայց խորհրդարանի ընտրութիւններու պարագային քուէարկեցին ի նպաստ ՀՏՓ-ին։ Փոխադարձաբար ՀՏՓ-ի ընտրողներն ալ Խորհրդարանի ընտրութիւններուն քուէարկեցին ի նպաստ իրենց կուսակցութեան, բայց նախագահութեան համար զօրակցեցան Մուհարրեմ Ինճէին։ Այսպէսով Մուհարրեմ Ինճէի ստացած ձայները գերազանցեցին իր անդամակցած Հանրապետական կուսակցութեան եւ ՀՏՓ-ի ստացած ձայներն ալ նմանապէս գերազանցեցին Սելահատտին Տեմիրթաշի ստացածներուն։
