Մոռցուած դիմադրութիւն

Շատերուն ծննդավայրերը նախկին Օսմանեան կայսրութեան մէջ գտնուող վայրեր էին, ուրկէ վերջնականապէս աքսորուեցան աւելի քան 20 տարի առաջ։

Ուրիշներ աւելի երիտասարդ են, ծնած են աքսորի մէջ՝ յունական քաղաքներ՝ ինչպէս Աթէնք, Գոքինիա, Թեսաղոնիկէ։

Մեծ մասը սովորական արհեստաւորներ են. վարսավիր, կօշկակար, ատաղձագործ, որոնք մեծամասնութեամբ կ՚ապրէին Յունաստանի տարածքին գտնուող գաղթակայաններու մէջ։

Իրենց ընտանիքի անդամներէն շատեր սպաննուած են ցեղասպանութեան ժամանակ, իրենք վերապրողներն են, յաճախ տեսած են հայերու բնաջնջումի ծրագիրին ամբողջ վայրագութիւնը եւ ապրած են անոր սարսափը։

Աւելի ուշ ստիպուած են դարձեալ տեղահան ըլլալ. ոմանք Կիլիկիայէն հասած են Զմիւռնիոյ շրջան։ Հոս ալ կեանքը երկար չէ տեւած։ Յունական զօրքերը նահանջած են, թրքական բանակը ներխուժած է, իսկ յոյն եւ հայ բնակչութիւնը խուճապային պայմաններու մէջ գաղթած է Յունաստան։

Մղձաւանջային կեանքէ մը ետք ի վերջոյ նոր եւ աւելի յուսատու սկի՞զբ մը Յունաստանի մէջ։ Այդպէս կը կարծուէր, թէեւ կեանքի նոր պայմանները չափազանց դժուար էին։ Մեծ մասը աղքատ էր, շատեր կ՚ապրէին գաղթակայաններու խրճիթներուն մէջ, անկայուն կեանք մըն էր, Յունաստանը մարդասիրաբար իրենց ընդունած էր իր սահմաններէն ներս, բայց կը մերժէր հայ գաղթականներուն յունական քաղաքացիութիւն շնորհել։

Յունաստանի քաղաքական կեանքը չափազանց եռուն էր միջ-պատերազմեան այս տարիներուն։ Ձախակողմեան եւ աջակողմեան յունական կուսակցութիւններ բուռն պայքար կը մղէին իրարու դէմ։ Հայ գաղթականներուն մէջ ալ քաղաքական կեանքը բորբոքուած էր։ Բաժանման գլխաւոր գիծը Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական դիրքորոշումն էր։ Դաշնակցականները կը ձգտէին խորհրդային վարչակարգին տապալումին եւ անկախ պետականութեան մը ստեղծումին, մինչ այլ կուսակցութիւններ, ինչպէս ռամկավարները եւ հնչակեանները աչք փակած էին տիրող վարչակարգին թերութիւններուն եւ պատրաստ էին գործակցելու անոր հետ՝ յանուն հայրենիքի հզօրացումին։ Հայկական քաղաքական բեմը յատկանշող այս պայքարը յաճախ կ՚արտայայտուէր կռիւներով, որոնց հետեւանքով կ՚ըլլային վիրաւորուողներ, սպաննուողներ։

Յունաստանի մէջ չափազանց աշխուժ էին նաեւ հայ համայնավարները։ Պարզ է որ անոնք կողմնակցիներ էին խորհրդային վարչակարգին. սերտ կապեր ունէին յունական Համայնավար կուսակցութեան հետ, որ մեծապէս ազդեցիկ ներկայութիւն էր Յունաստանի բանուորական շրջանակներուն մէջ։ Երբ 1936-ին Իօաննիս Մեթաքսաս բռնատիրական իշխանութիւն մը կը հաստատէ երկրին մէջ (1936-1941), կ՚արգիլէ Յունաստանի Համայնավար կուսակցութեան գործունէութիւնը եւ կը բանտարկէ բազմաթիւ կուսակցականներ, ասոնց շարքին կ՚արգելափակուին նաեւ բազմաթիւ հայ համայնավարներ։

Կը բռնկի Բ. Համաշխարհային պատերազմը եւ Յունաստանը կը գրաւուի նացիական Գերմանիոյ բանակներուն կողմէ (1941-1944)։

Պատերազմը եւ անոր հետեւանքով նաւային երթեւեկութեան եւ ներածումներուն դադրեցումը արդէն իսկ աղետալի հարուած մը տուած էր Յունաստանի տնտեսութեան։ Առաւել եւս, գերմանական իշխանութիւնները կը սկսին բռնագրաւել գործարաններ, հանքեր, ինչպէս նաեւ երկրագործական արտադրութիւններ (ձիթաիւղ, ալիւր), որոնցմէ շատեր ուղղակի Գերմանիա կ՚առաքուէին։

1941-էն սկսեալ Յունաստանի մէջ ծայր կ՚առնէ համատարած սով մը։

Սովին հետեւանքները ամէնէն աւելի նկատելի էին Թուրքիայէն եկած գաղթական ժողովուրդին մէջ, որոնցմէ շատեր գաղթակայաններու բնակիչներ էին եւ՝ գործարաններու բանուորներ։ Արդ, գրաւման այդ տարիներուն, հում նիւթի, ինչպէս նաեւ վառելանիւթի բացակայութեան հետեւանքով, գործարաններէն շատեր փակած էին իրենց դռները եւ մէկ օրէն միւսը բազմահազար գաղթականներ անգործ դարձած էին։ Ահա թէ ինչու սովին մահացու հարուածը մեծապէս նկատելի էր գաղթակայաններուն մէջ։ Նոյնպէս կարելի է աւելի յստակ տեսնել, թէ ինչու հականացիական դիմադրական շարժումը շատ արագ զարգացում կ՚ապրի նոյն այս գաղթականներուն շարքին եւ անոնցմէ շատեր կը դառնան ընդյատակեայ զինեալ խումբերու անդամներ։

Դիմադրութեան ետին կանգնող գլխաւոր ուժը Յունաստանի Համայնավար կուսակցութիւնն էր, որու նախաձեռնութեամբ կը հիմնուի Ազգային Ազատագրական Ճակատը (ԷԱՄ), կարճ ժամանակ ետք ալ անոր ռազմական թեւը՝ Յունական Ազգային Ազատագրական Բանակը (ԷԼԱՍ)։ ԷԱՄ-ին եւ ԷԼԱՍ-ին մղած հականացիական պայքարին կը միանան նաեւ մեծ թիւով ոչ-համայնավարներ։ Հայդուկային բնոյթի անհաւասար երեւցող կռիւ մը ծայր կ՚առնէ նացիական անխորտակելի համարուող գրաւեալ զօրքին դէմ։ Այս մարտին պատմութիւնը պիտի չներկայացուի այստեղ։ Սոյն յօդուածին նպատակն է յիշել եւ շեշտել թէ Յունաստանի համար օրհասական այս պայքարին իր կարեւոր մասնակցութիւնը բերած է նաեւ գաղթական հայութիւնը։

Այս էջին մէջ ներկայացուած վաթսունէ աւելի անունները զոհուած են նացիական գրաւեալ ուժերուն դէմ իրենց մղած պայքարին ընթացքին։ Անունները եւ իւրաքանչիւրին ամփոփ կենսագրութիւնը առնուած են անցեալին Աթէնքի մէջ լոյս տեսնող «Նոր Կեանք» օրաթերթին 28 Յուլիս 1946-ի բացառիկ թիւէն։ Սոյն թերթը հայ համայնավարներու անպաշտօն օրկանն էր, որ կը շարունակէ լոյս տեսնել մինչեւ 1947։ Հոս նշուած դիմադրողները մեծ մասամբ հայ համայնավարներ են կամ անոնց համակիրներ, որոնք իրենց պայքարը մղած են գլխաւորաբար ԷԱՄ-ի եւ ԷԼԱՍ-ի ճամբով։ Շատեր սպաննուած են մարտերու ընթացքին, ուրիշներ ձերբակալուած եւ գնդակահարուած են, մաս մըն ալ տեղահանուած է Գերմանիա, ուր արգելափակուած եւ ոմանք ալ սպաննուած են կեդրոնացման ճամբարներու մէջ։

Հականացիական դիմադրութեան զոհ գացած այս անուններուն կողքին, «Նոր Կեանք»ի բացառիկը կը ներկայացնէ նաեւ այլ հայեր, որոնք սպաննուած են գերմանական բանակներուն Յունաստանէն վերջնական նահանջէն ետք։ Թէեւ թերթը շատ զգուշաւոր կը մօտենայ այս անձերուն սպաննութեան պայմաններուն – հաւանաբար խուսափելու համար պետական գրաքննութենէն -, բայց պարզ է որ այս անձերը իբրեւ համայնավարներ մեռած են նացիներու հեռացումէն ետք ծայր առած Յունաստանի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին (Emfýlios)՝ ձախակողմեան եւ աջակողմեան ուժերուն միջեւ։ Այս դրուագը չառնչուիր մեր ընդհանուր նիւթին, այնպէս որ հոս զանց ըրած ենք այս անձերուն անունները։

Դիմադրութեան կարեւոր հնոցներ եղած են հայ գաղթական ստուար բնակչութեամբ յատկանշուող վայրեր, ինչպէս Գոքինիան, Աթէնքի Տուրղութի/Ֆիքս թաղամասը կամ Գալամաթան։ Երեք այս վայրերուն դէմ ալ նացիական բանակները դիմած են պատժիչ գործողութիւններու. գերմանական զօրքը եւ անոր հետ գործակցող յունական զինեալ ուժեր կը պաշարէին ամբողջ թաղամաս մը, գիւղ մը կամ փոքր քաղաք մը, ապա տուն առ տուն կը մտնէին ու կը ձերբակալէին բոլոր տղամարդիկը, երբեմն նաեւ կիներ, ոմանք տեղն ու տեղը կը գնդակահարուէին, ուրիշներ կը բանտարկուէին, ամէն տեսակ տանջանքներու կ՚ենթարկուէին, ոմանք ալ կը ղրկուէին Գերմանիա՝ կեդրոնացման ճամբարներ կամ բռնի աշխատանքի։ Պատժիչ այս գործողութիւնները յունարէնով ծանօթ են պլոքօ անունով։ Վերջաւորութեան, պատիժը իր գագաթնակէտին հասցնելու համար՝ նացի զինուորները եւ յոյն գործակալները կը վառէին կասկածելիներուն տուները, երբեմն ամբողջ գիւղ մը կամ ամբողջ աւան մը։

Այս ձեւի պլոքօներ կը շղթայազերծուին երկու անգամ Գոքինիոյ մէջ, մէկ անգամ Տուրղութիի մէջ եւ մէկ անգամ Գալամաթայի մէջ։ Անոնց ընթացքին շատ մը հայերու տուներ ալ կը հրկիզուին, իսկ Գալամաթայի մէջ ամբողջութեամբ հայերէ բնակուած Բարաբիղմաթա կոչուող ծովեզերեայ գաղթակայանը կը վառուի ու կ՚աւերուի։ Աթէնքի Տուրղութի թաղամասին պլոքօյին կը ձերբակալուին մօտ երեք հազար անձեր։ Անոցնմէ շատեր հայեր էին, մանաւանդ եթէ նկատի ունենանք, որ այդ ժամանակուայ Տուրղութի թաղամասին 9-էն 12 հազար բնակչութեան մեծամասնութիւնը հայեր էին։

Բ. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն նկատառելի է նաեւ գրաւեալ իշխանութիւններուն կողմէ Յունաստանէն տեղահանուած հայերուն թիւը։ Այս իմաստով կարեւորագոյն աղբիւր մըն է Arolsen Archives կեդրոնին ստեղծած կայքէջը, ուր տեղադրուած են միլիոնաւոր վաւերաթուղթեր նացիական վարչակարգին զոհերուն մասին։ Հոս կը գտնենք բազմաթիւ յունահայ անուններ, որոնք քաղաքական պատճառներով կամ պարզապէս իբրեւ բռնի աշխատաւոր ղրկուած են Գերմանիա։ Ոմանք մահացած են պատերազմի տարիներուն, ողջ մնացողներէն շատեր ալ փորձած են վերադառնալ Յունաստան։ Մեծ մասը յաջողած են, բայց ոմանք հանդիպած են անանցանելի խոչընդոտներու։

Այսպէս, այդ տարիներուն յունահայերուն մեծամասնութիւնը զուրկ էր Յունաստանի քաղաքացիութենէ. կացութիւն մը, որ պիտի տեւէր մինչեւ 1960-ականներու վերջը։ Նախկին օսմանեան քաղաքացիի իրենց պաշտօնական թուղթերը ժամանակավրէպ դարձած էին։ Այս պայմաններուն մէջ, բազմահազար յունահայեր կ՚որակուէին պարզապէս «պետականազուրկ» (Staatenlos/Stateless) եւ կը կրէին «Նանսէնի անցագիր» կոչուող պաշտօնական թուղթը։ Այս մէկը կը տրուէր այդ ժամանակներուն կարգ մը գաղթականացած ժողովուրդներու, ինչպէս հայեր, ռուսեր (պոլշեւիկեան յեղափոխութենէն փախածներ)։ Գերմանիա տեղահանուած, ապա վերադառնալ փափաքող այս յունահայերը պատերազմէն անմիջապէս ետք կրցած են ազատօրէն հասնիլ Յունաստան։ Բայց եղած են անձեր, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով չեն կրցած անմիջապէս վերադառնալ, մէկ կամ երկու տարիով ստիպուած եղած են յետաձգել իրենց ճամբորդութիւնը եւ երբ ժամանակը հասած համարած են վերադառնալու՝ հանդիպած են յունական պետութեան մերժումին։

Այս գծով յատկանշական օրինակ մը կը գտնենք դարձեալ Arolsen Archives-ին մէջ։ Հոս կան Երուանդ Ափոսթոլեանին (ծնեալ 1910-ին) եւ կնոջ՝ Շնորհիկին (ծնեալ Ազատեան, 1920-ին) վաւերաթուղթերը։ Երկուքն ալ Աթէնքի Տուրղութի թաղամասէն են։ Ամուսնացած են 1941-ին Աթէնքի մէջ։ Երուանդ ծնած է Պուրսա, մինչ Շնորհիկ՝ Իզմիթ/Նիգոմիտիա։ Երկուքն ալ իրենց ընտանիքներով Յունաստան հաստատուած են 1922-ին։ Շնորհիկը քանի մը տարի իր ընտանիքին հետ Յունաստանէն մեկնած է Մարսիլիա, բայց հետագային կրկին վերադարձած են Յունաստան։ 1942 Օգոստոսին Երուանդն ու Շնորհիկը կը գտնենք Աւստրիոյ մէջ։ Պաշտօնական թուղթերուն մէջ Յունաստանը ձգելուն իբրեւ պատճառ կը ներկայացնեն «գերմանացիներուն կողմէ պաշտօնով գործուղում». այս մէկը աւելի շատ մեղմաբանութիւն մըն է բռնի աշխատանք որակումին։ Մինչ Երուանդ Յունաստանի մէջ սափրիչ եւ լուսանկարիչ էր, Աւստրիոյ մէջ կը սկսի աշխատիլ Մէօտլինկի (Mödling) մէջ գտնուող Viktorin-Werk գործարանին մէջ իբրեւ զօդող։ Շնորհիկն ալ նոյն գործարանին մէջ կը գործէ, երկուքն ալ 1942-էն մինչեւ 1945, այսինքն մինչեւ պատերազմին աւարտը։ Այնուհետեւ կ՚ապրին Վիեննա, հոս կը ծնին իրենց երկու դուստրերը (1945-ին եւ 1948-ին)։

Պատերազմէն ետք միշտ ալ փորձած են Յունաստան վերադառնալ, բայց Վիեննայի մէջ Յունաստանի հիւպատոսարանը արգելք հանդիսացած է անոնց տեղափոխումին։ 5 Օգոստոս 1948 թուակիր եւ հիւպատոսարանին կողմէ գրուած նամակի մը մէջ յստակօրէն կը կարդանք այս արգելքին մասին. «(…) անոնք թէեւ ծագումով հայեր են, բայց այս մէկը չի նշանակեր, որ յունական քաղաքացիութիւն ունին։ Այս պատճառով ալ չեն կրնար Յունաստան վերաբնակեցուիլ»։

Չենք գիտեր թէ Ափոսթոլեան ընտանիքին այս դրուագը ինչ աւարտ կ՚ունենայ, բայց վաւերաթուղթերէն յստակ կ՚երեւայ, որ մինչեւ 1950 թուականը Յունաստան վերադառնալու անոնց ճիգերը ապարդիւն անցած են, փոխարէնը սկսած են ծրագրել Միացեալ Նահանգներ, Լատին Ամերիկա կամ Աւստրալիա գաղթել։

Այս հակիրճ յօդուածը փորձ մըն է վերականգնելու հականացիական պայքարին յունահայերու աշխուժ մասնակցութեան յիշողութիւնը։ Նիւթը ընդհանրապէս լուրջ հետազօտութեան կը կարօտի. այս ճամբով միայն աւելի յստակօրէն կարելի է գիտնալ թէ ի՞նչ եղած է այս մարտերուն մէջ յունահայերու քանակը, ի՞նչ դիրքեր անոնք գրաւած են դիմադրութեան մէջ, ի՞նչ եղած են զանգուածային այս մասնակցութեան շարժառիթները։

Ինչ որ պարզ է, երկար տարիներ այս ընդհանուր նիւթը անտեսուած էր։ Վերջին տարիներուն է, որ անոր նկատմամբ նոր հետաքրքրութիւններ կը ստեղծուին, բայց տակաւին լուրջ ուսումնասիրութիւններ կը պակսին։ Մոռացութեան գլխաւոր պատճառներէն մէկն ալ հաւանաբար այն է, որ հայ դերակատարները իրենց բացարձակ մեծամասնութեամբ 1946-1947-ին կը ներգաղթեն Խորհրդային Հայաստան։ Անոնցմէ շատեր սթալինեան բռնութիւններու զոհեր եղան, կը բռնագաղթուին Սիպիր կամ Միջին Ասիա։ Մէկ խօսքով ազատ միջավայր չէ եղած իրենց յուշերը գրելու եւ մանաւանդ հրատարակելու։ Յունաստանի կամ ընդհանրապէս նացիական բռնութիւններուն վերաբերող միջազգային պատմագրութիւնն ալ յատուկ ճիգ մը չէ թափած հականացիական դիմադրութեան մէջ հայերու մասնակցութիւնը լուսարձակի տակ առնելու։

Հետագայ տասնամեակներուն բոլոր այս անձերուն յիշատակը արժանի ձեւով չյիշատակուեցաւ, պայմանները այնպէս պարտադրեցին որ անոնք հաւաքական յիշողութիւններու մէջ տեղ չունենան, երկար ատեն մնան անյիշատակ եւ անձայն։

Ահաւասիկ ժամանակն է արժանին շնորհելու անոնց։

Սոյն էջը պատրաստուեցաւ գործակցութեամբ Աթէնքի «Արմենիքա» պարբերաթերթին։