Meri Tek Demir

" Yesayan’ı yeni bir bakış açısıyla anlayabilmek için eserlerini kadın meselelerine dair görüşleri üzerinden değerlendirmenin yanında, Yesayan’ın İstanbul’dan kavara uzanan tanıklıkları ve bu tanıklıkların bireysel ve toplumsal yansımalarının tarihsel, sosyal ve kültürel açıdan değerlendirilmesinin önemini hatırlamak gerekli. "

Her 8 Mart’ta Osmanlı Ermeni kadın hareketi üzerine çeşitli etkinlikler düzenlenmekte. Yıllar içinde de yine bu yazarlar hakkında hatırı sayılır sayıda kitaplar, köşe yazıları yayınlandı. Ancak üzülerek ve özrün ilk sebebi olarak ifade etme ihtiyacı duyuyorum ki, bu yazarların edebi üretimleri hayat hikayelerinin gölgesinde bırakıldı. Bununla birlikte İstanbul dışında kalan kadınların 1915 öncesi ve sonrası yaşamları ve mücadeleleri hiç olmamış gibi, Düsap’ı takip eden kadın yazar ve entelektüellerin yaşam ve faaliyetleri üzerinden kalıplaşmış bir feminizm söylemi baskınlaştırıldı; halbuki uzun uzadıya sayamayacağım listede sadece Hagop Mıntsuri’nin kısa hikayelerinden bile kavardaki kadınların mücadeleci yaşamlarına dair pek çok çıkarım yapılabilir.

Aklımıza şu soru geliyor: Ermenice dili ve Ermeni edebiyatı yalnızca nostaljik midir ve geçmişe ait olmaya mahkum mudur? Batı Ermenicesinin bugünkü edebi temsili suskunluk ve travmadan öteye gidemez mi? Veya Batı Ermenicesinin ve kökenlerin önemi Batıdan gelen keşifle mi değer kazanır ki bu da bir çeşit oryantalizm değil midir?

Romanın odağında yer alan; hayatı taşranın kısıtlı dünyasını aşıp büyük şehrin karmaşası içinde şekillenen ve tüm bu olayların içinde yaratıcılığını ve kalemini bir servi ağacını kurtarmak için siper hâline getiren bir kadın karakter olarak Suna, yok oluşa karşı direnişi temsil ediyor. ‘Servi Nine ve Üç Güzeller’in Ermeni bir kadının kaleminden çıkmış olması, okurda, romanda Ermeni kültürü hakkında bir şeyler görme beklentisi uyandırabilir. Doğrusu, aynı topluma mensup olduğumuz için bu merak ve beklenti bende de oluşmuştu...

Kavar’ı bugün en genel tabirle Ermenilerin kırsaldaki yaşamı olarak anlıyoruz ve bugün bağlarımızın zayıfladığı doğanın kırsal yaşamdaki yansımalarını, yüz yıl öncesinin kavar halkının henüz huzurlu olan yaşamlarını nostaljik bir bakışla ele alıyoruz. Hâlbuki ‘Dapan Markar’ ve diğer öyküler, kavar yazarlarının tek gayesinin kavar’ı idealize etmek olmadığını gösteriyor.